ქრისტიანობის „დაკარგული წიგნები“
დღეს ბიბლია ქრისტიანული სამყაროსთვის ერთიან და დასრულებულ წიგნად აღიქმება, თუმცა ისტორიულად ასე არ ყოფილა. ქრისტიანობის ადრეულ საუკუნეებში არსებობდა ათეულობით ტექსტი — სახარება, წერილი, გამოცხადება — რომლებიც სხვადასხვა ქრისტიანულ თემში წმინდა წერილად ითვლებოდა. მოგვიანებით, მათი ნაწილი ოფიციალური კანონიკის მიღმა დარჩა და ისტორიაში შევიდა როგორც „დაკარგული“ ან აპოკრიფული წიგნები.
მაგრამ რას ნიშნავს „დაკარგული“? მართლა გაქრა ეს ტექსტები, თუ უბრალოდ გვერდზე გადაიდო?
როგორ ჩამოყალიბდა ბიბლია
პირველი ქრისტიანები არ ფლობდნენ ერთიან ბიბლიას. ისინი იყენებდნენ:
- ძველ აღთქმას (ებრაულ წერილებს),
- იესოს სიტყვების ზეპირ გადმოცემებს,
- სხვადასხვა ავტორის მიერ დაწერილ ტექსტებს.
I–III საუკუნეებში ქრისტიანული თემები ერთმანეთისგან განსხვავებულ წიგნებს კითხულობდნენ. ზოგან პოპულარული იყო პეტრეს სახარება, სხვაგან — თომას სახარება, სხვაგან კი — პავლეს წერილები.
IV საუკუნეში ეკლესიამ დაიწყო ქრისტიანული სწავლების ერთ წიგნად-ბიბლიად გაერთიანების პროცესი, უნდა დადგენილიყო, თუ რომელი წიგნები ითვლებოდა ღვთისმიერ შთაგონებულად.
კრიტერიუმები იყო:
- ავტორი უნდა ყოფილიყო მოციქული ან მისი უახლოესი მოწაფე;
- ტექსტი უნდა შეესაბამებოდეს ეკლესიის დოგმატებს;
- წიგნი ფართოდ უნდა ყოფილიყო გამოყენებული ქრისტიანულ თემებში.
ყველა ტექსტმა ეს პირობები ვერ დააკმაყოფილა.
რა არის აპოკრიფული სახარებები
ტერმინი აპოკრიფული ნიშნავს „დაფარულს“ ან „არასაჯარო“ (ძვ. ბერძ. ἀπόκρῠφος — დაფარული, საიდუმლო). ეს არ ნიშნავს, რომ ტექსტები ყალბი იყო — არამედ იმას, რომ ისინი ოფიციალური ბიბლიის გარეთ დარჩა.
აპოკრიფების ყველაზე ცნობილი მაგალითებია:
- თომას სახარება
ეს ტექსტი შედგება იესოს 114 გამონათქვამისგან და თითქმის არ შეიცავს მის ცხოვრებაზე თხრობას. აქ იესო წარმოჩენილია როგორც სულიერი მასწავლებელი, რომელიც ადამიანში „შინაგან ცოდნას“ აღვიძებს და რომ ღმერთის სამეფო ადამიანის შიგნითაა. - მარიამ მაგდალინელის სახარება
ამ ტექსტში მარიამი წარმოდგენილია არა როგორც მეორეხარისხოვანი ფიგურა, არამედ როგორც იესოს ყველაზე ახლო მოწაფე, რომელიც განსაკუთრებულ ცოდნას ფლობდა. სწორედ ეს გახდა მიზეზი, რის გამოც ტექსტი მიუღებელი აღმოჩნდა მოგვიანებით ჩამოყალიბებული ეკლესიისთვის, სადაც ქალებს ლიდერის როლი არ ენიჭებოდათ. - პეტრეს სახარება
აქ იესოს ჯვარცმა და აღდგომა განსხვავებული დეტალებითაა აღწერილი, რაც დოგმატურად მიუღებლად ჩაითვალა. - იუდას სახარება
აქ იუდა არ არის გამცემელი კლასიკური გაგებით. ტექსტის მიხედვით, ის იესოს ბრძანებით მოქმედებს და მისი როლი ღვთიური გეგმის ნაწილია. ეს ინტერპრეტაცია მკვეთრად ეწინააღმდეგება ტრადიციულ ქრისტიანულ ნარატივს.
რატომ არ შევიდა ეს წიგნები ბიბლიაში
აპოკრიფული ტექსტების გამორიცხვის მიზეზები მრავალფეროვანი იყო:
1. დოგმატური შეუსაბამობა
ზოგი ტექსტი ავითარებდა იდეებს, რომლებიც არ ემთხვეოდა ეკლესიის ძირითად სწავლებას — მაგალითად, რომ ხსნა მხოლოდ „შინაგანი ცოდნით“ მიიღწევა.
2. ავტორობის პრობლემა
ბევრ წიგნს მიეწერებოდა მოციქულის სახელი, მაგრამ ისტორიულად დგინდებოდა, რომ ისინი მოგვიანებით იყო დაწერილი.
3. ეკლესიის ერთიანობის საჭიროება
სხვადასხვა ინტერპრეტაცია საფრთხეს უქმნიდა ქრისტიანობის როგორც ერთიანი რელიგიის ჩამოყალიბებას.
ბევრი აპოკრიფული ტექსტი დაკავშირებულია გნოსტიციზმთან — მოძრაობასთან, რომელიც ამტკიცებდა, რომ ხსნა მიიღწევა საიდუმლო ცოდნის (გნოსის) საშუალებით და არა მხოლოდ რწმენით.
გნოსტიკოსებისთვის:
- მატერიალური სამყარო არასრულყოფილი იყო
- ჭეშმარიტი ღმერთი განსხვავდებოდა ძველი აღთქმის ღმერთისგან
- იესო იყო ცოდნის მატარებელი, არა მაცხოვარი
ეს იდეები ეკლესიამ ერეტიკულად მიიჩნია.
ნაგ-ჰამადის აღმოჩენა — ისტორიული გარდატეხა
საინტერესოა, რომ ბევრი ეს ტექსტი სრულიად არ გამქრალა. 1945 წელს ეგვიპტეში, სოფელ ნაგ-ჰამადთან, შემთხვევით აღმოაჩინეს თიხის ქოთნები, რომლებშიც ინახებოდა 50-ზე მეტი აპოკრიფული ტექსტი.
ამ აღმოჩენამ:
- შეცვალა წარმოდგენა ადრეულ ქრისტიანობაზე
- დაადასტურა, რომ „დაკარგული წიგნები“ რეალურად არსებობდა
- აჩვენა, რამდენად მრავალფეროვანი იყო ქრისტიანობა პირველ საუკუნეებში
რას გვასწავლის ეს ყველაფერი დღეს
აპოკრიფული წიგნები არ ცვლის ბიბლიის მნიშვნელობას ქრისტიანებისთვის, მაგრამ:
- გვაძლევს უფრო ღრმა ისტორიულ სურათს,
- გვაჩვენებს, როგორ ეძებდნენ ადამიანები ღმერთს განსხვავებული გზებით,
- გვახსენებს, რომ რწმენა და თეოლოგია ცოცხალი, განვითარებადი პროცესია.
დასკვნა
ქრისტიანობის ისტორია არ არის ერთხაზოვანი და მონოლითური. „დაკარგული წიგნები“ გვახსენებენ, რომ რწმენა, თეოლოგია და ტრადიცია საუკუნეების განმავლობაში ყალიბდებოდა დისკუსიების, დაპირისპირებისა და არჩევანის გზით.
ამ ტექსტების კითხვა არ ნიშნავს რწმენის უარყოფას — ის ნიშნავს ისტორიის უკეთ გაგებას.
სტატიაში გამოყენებული ფოტოები აღებულია Wikimedia Commons და წარმოადგენს საჯარო მასალას.
თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.
