ისლამი — წარმოშობა, ისტორია, რწმენა და გავლენა მსოფლიო ცივილიზაციაზე
ისლამი მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი მონოთეისტური რელიგიაა და დღეს დედამიწის თითქმის ყველა რეგიონში ჰყავს მიმდევრები. მისი ისტორია VII საუკუნის არაბეთის ნახევარკუნძულზე იწყება, თუმცა მომდევნო საუკუნეების განმავლობაში ისლამი ბევრად გასცდა არაბეთის საზღვრებს და მნიშვნელოვანი როლი შეიძინა ახლო აღმოსავლეთის, ჩრდილოეთ აფრიკის, ცენტრალური და სამხრეთ აზიის, ევროპისა და სხვა რეგიონების ისტორიაში.
ისლამის გავლენა მხოლოდ რელიგიური სფეროთი არ შემოიფარგლება. სხვადასხვა ეპოქაში მუსლიმური სახელმწიფოები და საზოგადოებები მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ პოლიტიკაში, ვაჭრობაში, მეცნიერებაში, მედიცინაში, მათემატიკაში, ფილოსოფიაში, არქიტექტურასა და ხელოვნებაში. სწორედ ამიტომ ისლამის ისტორიის შესწავლა მხოლოდ ერთი რელიგიის ისტორიის გაცნობას არ ნიშნავს — ის მსოფლიო ცივილიზაციის განვითარების მნიშვნელოვანი ნაწილის შესწავლაცაა.
მაგრამ როგორ წარმოიშვა ისლამი? ვინ იყო მუჰამედი, რომელსაც მუსლიმები უკანასკნელ წინასწარმეტყველად მიიჩნევენ? რა არის ყურანი და რას ასწავლის ისლამი? რატომ გაიყო მუსლიმური სამყარო სუნიტურ და შიიტურ მიმართულებებად და როგორ გავრცელდა ეს რელიგია არაბეთის ნახევარკუნძულიდან მსოფლიოს უზარმაზარ ნაწილში?
არაბეთის ნახევარკუნძული ისლამის წარმოშობამდე
VII საუკუნის დასაწყისში არაბეთის ნახევარკუნძული ერთიანი სახელმწიფო არ ყოფილა. აქ ცხოვრობდნენ მრავალი არაბული ტომი, რომლებიც ერთმანეთისგან პოლიტიკური და სოციალური თვალსაზრისით დამოუკიდებლები იყვნენ. ტომობრივი კავშირები ადამიანის ცხოვრებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა და უსაფრთხოება, სოციალური სტატუსი და პოლიტიკური გავლენა ხშირად სწორედ ტომთან კავშირზე იყო დამოკიდებული.
რეგიონში სხვადასხვა რელიგიური წარმოდგენა არსებობდა. მრავალღმერთიანობა ფართოდ იყო გავრცელებული და სხვადასხვა ტომი განსხვავებულ ღვთაებებს სცემდა თაყვანს. ამავე დროს, არაბეთის ნახევარკუნძულზე არსებობდა ებრაული და ქრისტიანული თემებიც, ხოლო მონოთეისტური იდეები მეზობელი რეგიონებიდანაც აღწევდა არაბეთში.
განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა მექას. ქალაქი მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრი იყო და აქ მდებარეობდა ქააბა — საკულტო ნაგებობა, რომელიც ისლამის წარმოშობამდე სხვადასხვა არაბული ტომისთვის მნიშვნელოვან რელიგიურ ადგილს წარმოადგენდა. სავაჭრო გზებთან ახლოს მექის მდებარეობა ქალაქს ეკონომიკურ მნიშვნელობასაც ანიჭებდა.
სწორედ ამ გარემოში დაიბადა ადამიანი, რომლის ქადაგებამ არაბეთის ნახევარკუნძულის ისტორია და, საბოლოოდ, მსოფლიო ისტორიის დიდი ნაწილი შეცვალა.
მუჰამედის ცხოვრება
მუჰამედი დაახლოებით 570 წელს მექაში დაიბადა. იგი ყურაიშის ტომს მიეკუთვნებოდა. ადრეულ ასაკში დაობლდა და მისი აღზრდა ოჯახის წევრებმა და ახლო ნათესავებმა იკისრეს.
მოგვიანებით მუჰამედი სავაჭრო საქმიანობაში ჩაერთო. მისი ცხოვრება განსაკუთრებით შეიცვალა მას შემდეგ, რაც დაქორწინდა ხადიჯაზე, შეძლებულ ვაჭარ ქალზე. ისლამური ტრადიციის მიხედვით, ხადიჯა გახდა მუჰამედის პირველი მეუღლე და ასევე პირველი ადამიანი, რომელმაც მისი რელიგიური მისია ირწმუნა.
მუჰამედს მექაში პატივს სცემდნენ როგორც სანდო და სამართლიან ადამიანს. მოგვიანებით მას „ალ-ამინს“, ანუ „სანდოს“, უწოდებდნენ. მისი ცხოვრების მნიშვნელოვანი ნაწილი დაკავშირებული იყო განმარტოებასა და სულიერ ძიებასთან.
პირველი გამოცხადება
მუსლიმური ტრადიციის მიხედვით, დაახლოებით 610 წელს მუჰამედს პირველად მიეცა ღვთიური გამოცხადება. ეს მოხდა მექის მახლობლად, ჰირას მთაზე მდებარე გამოქვაბულში. ისლამური რწმენის თანახმად, მას ანგელოზი ჯიბრაილი გამოეცხადა და ღვთის სიტყვა გადასცა.
მუსლიმები მიიჩნევენ, რომ ეს იყო ყურანის გამოცხადების დასაწყისი. მუჰამედს გამოცხადებები სიცოცხლის განმავლობაში ეტაპობრივად ეძლეოდა და სწორედ ეს გამოცხადებები გახდა ისლამის მთავარი წმინდა ტექსტის საფუძველი.
მუჰამედმა დაიწყო ერთი ღმერთის რწმენის ქადაგება. არაბულ ენაზე ღმერთის აღმნიშვნელი სიტყვაა „ალაჰი“, თუმცა მუსლიმური გაგებით ალაჰი არ არის მხოლოდ კონკრეტული არაბული ღვთაება — ეს არის ერთი ღმერთი, სამყაროს შემოქმედი და აბსოლუტური უზენაესი არსება.
მისი ქადაგების მნიშვნელოვანი ნაწილი ეხებოდა მონოთეიზმს, ადამიანურ პასუხისმგებლობას, სამართლიანობას, ღარიბთა დახმარებას, მორალურ ცხოვრებას და ღმერთის წინაშე ადამიანის პასუხისმგებლობას.
სიტყვა „ისლამი“ არაბულ ფუძეს უკავშირდება, რომელიც მორჩილებისა და ღმერთისადმი თავის მიძღვნის იდეას გამოხატავს. შესაბამისად, მუსლიმი არის ადამიანი, რომელიც ისლამის მიხედვით ღმერთის ნებას ემორჩილება.
მექაში ქადაგება და წინააღმდეგობა
მუჰამედის ქადაგებამ მექის საზოგადოებაში მნიშვნელოვანი ცვლილებები გამოიწვია. ისლამური მონოთეიზმი ეწინააღმდეგებოდა მრავალღმერთიან რელიგიურ პრაქტიკას, რომელიც ქალაქში იყო გავრცელებული.
მუჰამედი უარყოფდა კერპებისადმი თაყვანისცემას და ამტკიცებდა, რომ თაყვანისცემა მხოლოდ ერთ ღმერთს ეკუთვნის. მისი სწავლება ასევე ხაზს უსვამდა ღარიბების დახმარებასა და საზოგადოების სუსტ წევრებზე პასუხისმგებლობას.
მუჰამედის მიმდევრების რაოდენობა თანდათან იზრდებოდა, თუმცა მისი მოწინააღმდეგეებიც ძლიერდებოდნენ. მექის გავლენიანი ჯგუფების ნაწილი მის მოძრაობას საფრთხედ აღიქვამდა როგორც რელიგიური, ისე სოციალური და ეკონომიკური თვალსაზრისით.
მუჰამედისა და მისი მიმდევრების მდგომარეობა თანდათან გართულდა. საბოლოოდ ისლამის ადრეული საზოგადოების ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მოვლენა მოხდა.
ჰიჯრა — მექიდან მედინაში
622 წელს მუჰამედი და მისი მიმდევრების ნაწილი მექიდან იასრიბში გადავიდა. ქალაქს მოგვიანებით მედინა ეწოდა. ეს გადასვლა ცნობილია როგორც ჰიჯრა და ისლამურ ისტორიაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს.
ჰიჯრა იმდენად მნიშვნელოვანი მოვლენა გახდა, რომ სწორედ 622 წელი ითვლება ისლამური კალენდრის დასაწყისად.
მედინაში მუჰამედის როლი შეიცვალა. ის აღარ იყო მხოლოდ რელიგიური მოძღვარი — იგი გახდა ახალი საზოგადოების პოლიტიკური და სოციალური ლიდერიც. აქ ჩამოყალიბდა მუსლიმური საზოგადოება, რომელსაც უმმა ეწოდება.
მედინის პერიოდში ისლამური საზოგადოების ორგანიზება უფრო რთული გახდა. რელიგიურ საკითხებთან ერთად მნიშვნელოვანი იყო პოლიტიკური ურთიერთობები, ტომებს შორის კავშირები და მექასთან დაპირისპირება.
მექის დაბრუნება
მომდევნო წლებში მექასა და მედინას შორის დაპირისპირება გაგრძელდა. ამ პერიოდში მოხდა რამდენიმე მნიშვნელოვანი ბრძოლა და პოლიტიკური შეთანხმება, რომლებმაც მუჰამედის გავლენის ზრდას შეუწყო ხელი.
630 წელს მუჰამედმა მექა დაიკავა. ქალაქი ისლამის უმნიშვნელოვანეს ცენტრად იქცა, ხოლო ქააბა მუსლიმური მონოთეიზმის მთავარ წმინდა ადგილად ჩამოყალიბდა.
მუჰამედის სიცოცხლის ბოლო წლებში ისლამის გავლენა არაბეთის ნახევარკუნძულის დიდ ნაწილზე გავრცელდა. 632 წელს მუჰამედი გარდაიცვალა.
მისი გარდაცვალება ახალი რელიგიური საზოგადოებისათვის უმნიშვნელოვანესი გარდატეხა იყო. გაჩნდა კითხვა, ვინ უნდა გამხდარიყო მუსლიმური საზოგადოების პოლიტიკური ლიდერი. სწორედ ამ საკითხმა მოგვიანებით ისლამის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი განხეთქილების საფუძველი შექმნა.
ყურანი — ისლამის მთავარი წმინდა ტექსტი
ყურანი ისლამის მთავარი წმინდა წიგნია. მუსლიმური რწმენის მიხედვით, ის არის ღმერთის სიტყვა, რომელიც მუჰამედს გამოცხადებების სახით გადაეცა.
გამოცხადებები მუჰამედის სიცოცხლის განმავლობაში ზეპირად და წერილობით ინახებოდა. მისი გარდაცვალების შემდეგ დაიწყო მათი ერთიან ტექსტად შეკრებისა და სტანდარტიზაციის პროცესი.
ყურანი დაწერილია კლასიკურ არაბულ ენაზე და შედგება 114 სურისგან. ტექსტი მოიცავს რელიგიურ, მორალურ და სოციალურ საკითხებს. მასში საუბარია ღმერთზე, ადამიანის პასუხისმგებლობაზე, სიკეთესა და ბოროტებაზე, სამართლიანობაზე, სიკვდილსა და შემდგომ ცხოვრებაზე.
ყურანში ასევე გვხვდება მრავალი ფიგურა, რომელიც იუდაიზმისა და ქრისტიანობის ტრადიციებიდანაც არის ცნობილი. მათ შორის არიან ადამი, ნოე, აბრაამი, მოსე, დავითი და იესო.
ამასთან, მათი ადგილი ისლამურ თეოლოგიაში ყოველთვის არ ემთხვევა მათ სტატუსს ქრისტიანობასა და იუდაიზმში.
იესო და მარიამი ისლამში
ქრისტიანობასა და ისლამს შორის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გადაკვეთის წერტილი იესოა. მუსლიმები იესოს, რომელსაც არაბულად ისა ეწოდება, მნიშვნელოვან წინასწარმეტყველად მიიჩნევენ.
ამავე დროს, ისლამი არ იზიარებს ქრისტიანულ სწავლებას იესოს ღვთაებრიობისა და სამების შესახებ. ისლამური მონოთეიზმის მიხედვით, ღმერთი აბსოლუტურად ერთია და მას არ ჰყავს თანამოზიარე.
მუსლიმურ ტრადიციაში განსაკუთრებული პატივით სარგებლობს იესოს დედა მარიამიც. ყურანში მას ეძღვნება ცალკე სურა — „მარიამი“.
ამ თვალსაზრისით, ისლამი ქრისტიანობისთვის სრულიად უცხო რელიგიური ტრადიცია არ არის. ორივე აბრაამულ რელიგიათა ოჯახს მიეკუთვნება, თუმცა მათ შორის მნიშვნელოვანი თეოლოგიური განსხვავებები არსებობს.
ისლამის ხუთი ბურჯი
ისლამურ რელიგიურ პრაქტიკაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ხუთ ძირითად ვალდებულებას, რომლებიც „ისლამის ხუთი ბურჯის“ სახელითაა ცნობილი.
პირველია შაჰადა — რწმენის აღიარება, რომ არსებობს მხოლოდ ერთი ღმერთი და მუჰამედი მისი მოციქულია. ეს ისლამური რწმენის ძირითადი ფორმულირებაა.
მეორეა სალათი — რიტუალური ლოცვა. მუსლიმები ტრადიციულად დღეში ხუთჯერ ლოცულობენ და ლოცვისას მექის მიმართულებით, ქიბლას მიმართულებით, დგებიან.
მესამეა ზაქათი — მოწყალებისა და სოციალური პასუხისმგებლობის რელიგიური ვალდებულება. მისი მიზანია გაჭირვებულთა დახმარება და საზოგადოებაში სოციალური პასუხისმგებლობის გაძლიერება.
მეოთხეა საუმი — მარხვა, რომელიც განსაკუთრებით დაკავშირებულია რამადანის თვესთან. მორწმუნეები დღის განმავლობაში თავს იკავებენ საკვებისა და სასმლისგან და ამ პერიოდს სულიერი თვითდისციპლინისა და ღმერთთან კავშირის გაძლიერებას უთმობენ.
მეხუთეა ჰაჯი — მექაში მომლოცველობა. მუსლიმისთვის, რომელსაც ჯანმრთელობისა და ფინანსური შესაძლებლობა აქვს, ჰაჯის შესრულება სიცოცხლეში ერთხელ რელიგიურ ვალდებულებად ითვლება.
რამადანი
რამადანი ისლამური კალენდრის მეცხრე თვეა და მუსლიმებისთვის განსაკუთრებული სულიერი მნიშვნელობა აქვს.
ამ თვის განმავლობაში მორწმუნეები დღის განმავლობაში მარხულობენ. მზის ჩასვლის შემდეგ მარხვა იხსნება და საღამოს კვებას იფთარი ეწოდება.
რამადანი მხოლოდ საკვებისა და სასმლისგან თავის შეკავების პერიოდად არ განიხილება. ის დაკავშირებულია თვითკონტროლთან, ლოცვასთან, მოწყალებასთან და სულიერ თვითგანვითარებასთან.
რამადანის დასრულებას აღნიშნავს ეიდ ალ-ფიტრი — ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ისლამური დღესასწაული.
მექა და ქააბა
მექა მუსლიმებისთვის ყველაზე წმინდა ქალაქია. სწორედ აქ დაიბადა მუჰამედი და აქ დაიწყო ისლამის პირველი ქადაგებები.
ქალაქის ცენტრში მდებარეობს ქააბა, კუბური ფორმის ნაგებობა, რომლისკენაც მუსლიმები მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნიდან ლოცვისას მიმართავენ.
ისლამური ტრადიციის მიხედვით, ქააბას ისტორია აბრაამსა და მის შვილ ისმაილს უკავშირდება. მუსლიმური ტრადიცია მიიჩნევს, რომ მათ ქააბის მშენებლობაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულეს.
ქააბა ასევე ჰაჯის მთავარი რიტუალების ცენტრია.
სუნიტები და შიიტები — როგორ გაჩნდა განხეთქილება?
ისლამის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხია მისი დაყოფა სუნიტურ და შიიტურ მიმართულებებად.
გაყოფის საწყისი მუჰამედის გარდაცვალების შემდეგ მუსლიმური საზოგადოების ხელმძღვანელობის საკითხს უკავშირდება.
მუსლიმთა ერთმა ნაწილმა მიიჩნია, რომ საზოგადოების ლიდერი უნდა ყოფილიყო ისეთი ადამიანი, რომელსაც საზოგადოება აღიარებდა და აირჩევდა. სხვა ჯგუფი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა მუჰამედის ოჯახურ ხაზს და მის ბიძაშვილსა და სიძეს, ალის, რომელიც მოგვიანებით მეოთხე ხალიფა გახდა.
დროთა განმავლობაში განსხვავება მხოლოდ პოლიტიკური ლიდერის არჩევის საკითხს აღარ ეხებოდა. ჩამოყალიბდა განსხვავებული თეოლოგიური, სამართლებრივი და რელიგიური ტრადიციები.
სუნიტები დღეს მუსლიმთა უმრავლესობას წარმოადგენენ. შიიტები კი განსაკუთრებით მრავალრიცხოვანი არიან ისეთ ქვეყნებში, როგორიცაა ირანი და ერაყი, ასევე მნიშვნელოვან თემებს ქმნიან ლიბანში, ბაჰრეინსა და სხვა რეგიონებში.
ამასთან, არც სუნიტური და არც შიიტური სამყარო ერთგვაროვანი არ არის. ორივე მიმართულებაში არსებობს სხვადასხვა სკოლა და განსხვავებული ინტერპრეტაცია.
პირველი ხალიფები და მუსლიმური სახელმწიფოს გაფართოება
მუჰამედის გარდაცვალების შემდეგ მუსლიმური საზოგადოების პირველი ლიდერი აბუ ბაქრი გახდა. მას მოჰყვნენ უმარი, უსმანი და ალი. ამ ოთხ ლიდერს სუნიტურ ტრადიციაში „სწორად წარმართულ ხალიფებად“ მიიჩნევენ.
ამ პერიოდში არაბეთის ნახევარკუნძულზე მუსლიმური პოლიტიკური ძალა მნიშვნელოვნად გაძლიერდა. შემდგომი ათწლეულების განმავლობაში ისლამური სახელმწიფო სწრაფად გაფართოვდა.
ომაიანთა ხალიფატის პერიოდში მუსლიმური მმართველობის ტერიტორია დასავლეთით იბერიის ნახევარკუნძულამდე, აღმოსავლეთით კი ცენტრალური აზიის მიმართულებამდე გავრცელდა.
ამ გაფართოებას სხვადასხვა მიზეზი ჰქონდა: სამხედრო წარმატებები, პოლიტიკური ცვლილებები, ვაჭრობა, ადგილობრივი სახელმწიფოების სისუსტე და ახალი პოლიტიკური სისტემის ჩამოყალიბება.
ამასთან, ისლამის გავრცელება ყველა რეგიონში მხოლოდ სამხედრო დაპყრობით არ მომხდარა. ზოგიერთ რეგიონში ისლამი მოგვიანებით ვაჭრობის, მისიონერული საქმიანობისა და ადგილობრივ მოსახლეობასთან კულტურული ურთიერთობის გზითაც გავრცელდა.
აბასიანთა ეპოქა და ბაღდადი
VIII საუკუნის შუა პერიოდში ძალაუფლება აბასიანთა დინასტიამ მოიპოვა. მათი მმართველობის პერიოდში ბაღდადი გახდა ისლამური სამყაროს ერთ-ერთი უდიდესი პოლიტიკური და კულტურული ცენტრი.
ბაღდადში განვითარდა განათლება, მეცნიერება, ფილოსოფია და ლიტერატურა. სხვადასხვა კულტურის ტექსტები ითარგმნებოდა არაბულ ენაზე, მათ შორის ბერძნული ფილოსოფიისა და მეცნიერების მნიშვნელოვანი ნაშრომები.
ამ პროცესს ხშირად „თარგმანთა მოძრაობას“ უკავშირებენ. მან მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ძველი ცოდნის შენარჩუნებასა და შემდგომ განვითარებაში.
ბაღდადის გარდა, მეცნიერებისა და კულტურის მნიშვნელოვანი ცენტრები არსებობდა კორდობაში, კაიროში, დამასკოში, ბუხარაში, სამარყანდში და სხვა ქალაქებში.
ისლამის ოქროს ხანა
ისლამური ცივილიზაციის ისტორიაში განსაკუთრებით ცნობილია პერიოდი, რომელსაც ხშირად „ისლამის ოქროს ხანას“ უწოდებენ. ამ სახელით ძირითადად VIII–XIII საუკუნეების ინტელექტუალურ და სამეცნიერო აღმავლობას მოიხსენიებენ, თუმცა ისტორიკოსები აღნიშნავენ, რომ ეს პერიოდი ყველა რეგიონში ერთნაირი არ ყოფილა.
ამ ეპოქაში მეცნიერები მუშაობდნენ მათემატიკაში, ასტრონომიაში, მედიცინაში, ოპტიკაში, გეოგრაფიაში, ქიმიაში, ფილოსოფიასა და სხვა სფეროებში.
მნიშვნელოვანი იყო არა მხოლოდ ახალი ცოდნის შექმნა, არამედ სხვადასხვა ცივილიზაციის ცოდნის გაერთიანებაც. ბერძნული, სპარსული და ინდური სამეცნიერო ტრადიციები ისლამურ სამყაროში ითარგმნა, შეისწავლეს და ზოგ შემთხვევაში მნიშვნელოვნად განავითარეს.
ალ-ხვარიზმი და ალგებრა
მათემატიკის ისტორიაში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფიგურა იყო მუჰამედ იბნ მუსა ალ-ხვარიზმი, რომელიც IX საუკუნეში ბაღდადში მოღვაწეობდა.
მისი ნაშრომები ალგებრის განვითარებისათვის მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა. თავად სიტყვა „ალგებრაც“ არაბულ ტერმინ „ალ-ჯაბრს“ უკავშირდება.
ალ-ხვარიზმის სახელიდან მომდინარეობს ასევე ტერმინი „ალგორითმი“, რომელმაც თანამედროვე კომპიუტერულ მეცნიერებაშიც განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა.
იბნ სინა და მედიცინა
მედიცინის ისტორიაში განსაკუთრებით ცნობილია იბნ სინა, რომელიც ევროპაში ავიცენას სახელით გახდა ცნობილი.
მისი სამედიცინო ნაშრომები საუკუნეების განმავლობაში გამოიყენებოდა როგორც ისლამურ სამყაროში, ისე ევროპაში. იგი დაავადებებს, დიაგნოსტიკას, წამლებსა და ადამიანის ორგანიზმის სხვადასხვა საკითხს სისტემურად განიხილავდა.
იბნ ალ-ჰაისამი და ოპტიკა
მეცნიერების ისტორიაში მნიშვნელოვანი ფიგურა იყო იბნ ალ-ჰაისამი, რომელიც განსაკუთრებით ცნობილია ოპტიკის სფეროში ჩატარებული კვლევებით.
მან შეისწავლა სინათლის გავრცელება და მხედველობის მექანიზმები. მისმა ნაშრომებმა მოგვიანებით მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა ოპტიკის განვითარებაზე.
ასტრონომია
ასტრონომია ისლამურ სამყაროში განსაკუთრებით აქტიურად ვითარდებოდა. ციური სხეულების დაკვირვებას პრაქტიკული მნიშვნელობაც ჰქონდა, რადგან ზუსტი კალენდარი, ლოცვის დროები და მექის მიმართულების განსაზღვრა რელიგიური ცხოვრებისთვის მნიშვნელოვანი იყო.
მეცნიერებმა შექმნეს ასტრონომიული ცხრილები, გააუმჯობესეს დაკვირვების მეთოდები და ააშენეს სპეციალური ობსერვატორიები.
ალ-ანდალუსი — ისლამური ესპანეთი
711 წელს მუსლიმური ძალები იბერიის ნახევარკუნძულზე შევიდნენ და მომდევნო საუკუნეების განმავლობაში იქ მნიშვნელოვანი პოლიტიკური და კულტურული ცენტრები ჩამოყალიბდა.
ამ ტერიტორიას ალ-ანდალუსს უწოდებდნენ.
კორდობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ქალაქი გახდა. მისი განვითარების პერიოდში ქალაქი დასავლეთ ევროპის ერთ-ერთ დიდ კულტურულ ცენტრად ითვლებოდა.
აქ ვითარდებოდა მედიცინა, ფილოსოფია, მათემატიკა, არქიტექტურა და ლიტერატურა. სხვადასხვა რელიგიური და კულტურული ჯგუფის ურთიერთობა ყოველთვის მშვიდობიანი არ ყოფილა, თუმცა საუკუნეების განმავლობაში მათ შორის არსებობდა როგორც დაპირისპირება, ისე თანამშრომლობა და ცოდნის გაცვლა.
ისლამი და ევროპა
ისლამურ სამყაროსა და ევროპას შორის ურთიერთობა მხოლოდ სამხედრო დაპირისპირებით არ შემოიფარგლებოდა.
არსებობდა სავაჭრო ურთიერთობები, დიპლომატიური კონტაქტები და კულტურული გაცვლა. ევროპაში არაბული ენიდან ითარგმნა მრავალი სამეცნიერო და ფილოსოფიური ნაშრომი.
ამ გზით ევროპელმა მეცნიერებმა მიიღეს წვდომა როგორც ძველი ბერძნული და ინდური ცოდნის ნაწილზე, ისე მუსლიმური სამყაროს მეცნიერების მიერ განვითარებულ იდეებზე.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო XII–XIII საუკუნეების მთარგმნელობითი საქმიანობა, რომელმაც მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ევროპული ინტელექტუალური ცხოვრების განვითარებაში.
ისლამური არქიტექტურა
ისლამური ცივილიზაციის ერთ-ერთი ყველაზე თვალსაჩინო მემკვიდრეობა არქიტექტურაა.
მეჩეთები, სასახლეები, მედრესეები და სხვა ნაგებობები სხვადასხვა ეპოქისა და რეგიონის კულტურულ თავისებურებებს ასახავს. გუმბათები, მინარეთები, თაღები, ეზოები, გეომეტრიული ორნამენტები და კალიგრაფია ისლამური არქიტექტურის ყველაზე ცნობილ ელემენტებს შორისაა.
იერუსალიმში მდებარე კლდის გუმბათი VII საუკუნის ბოლოს აგებული ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ისლამური ნაგებობაა.
მოგვიანებით ოსმალურმა არქიტექტურამ განსაკუთრებით დახვეწა დიდი გუმბათოვანი მეჩეთების სტილი, ხოლო სპარსულმა, ინდურმა და ჩრდილოეთ აფრიკულმა ტრადიციებმა ისლამურ არქიტექტურას საკუთარი უნიკალური ფორმები შესძინა.
კალიგრაფია და ისლამური ხელოვნება
ისლამურ კულტურაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია კალიგრაფიას.
არაბული დამწერლობა მხოლოდ ტექსტის გადაცემის საშუალება არ ყოფილა — ის ხელოვნების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფორმადაც ჩამოყალიბდა.
ყურანის ხელნაწერების გაფორმება კალიგრაფიის განვითარების ერთ-ერთი მთავარი მიმართულება გახდა. ასევე განვითარდა გეომეტრიული ორნამენტები, მცენარეული მოტივები, კერამიკა, ტექსტილი, ხალიჩების ხელოვნება და მინიატურა.
ამ ხელოვნების ფორმებმა სხვადასხვა რეგიონში განსხვავებული სახე მიიღო. სპარსული, თურქული, არაბული, ცენტრალური აზიისა და ინდური ტრადიციები ერთმანეთისგან განსხვავდებოდა, თუმცა საერთო ისლამური კულტურული სივრცის ნაწილად რჩებოდა.
შარიათი — რას ნიშნავს ეს ცნება?
„შარიათი“ ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად გამოყენებული, მაგრამ ასევე ხშირად არასწორად გაგებული ტერმინია.
ისლამურ ტრადიციაში შარიათი გულისხმობს რელიგიურ და მორალურ პრინციპებს, რომლებიც ადამიანის ცხოვრების წარმართვას უკავშირდება. ის მხოლოდ სისხლის სამართლის წესების ერთობლიობა არ არის.
ისლამური სამართლის ჩამოყალიბებაში სხვადასხვა წყაროსა და სამართლებრივი მეთოდის გამოყენება ხდებოდა. საუკუნეების განმავლობაში ჩამოყალიბდა სხვადასხვა სამართლებრივი სკოლა, რომლებიც ერთსა და იმავე საკითხზე ზოგჯერ განსხვავებულ გადაწყვეტილებებს გვთავაზობდნენ.
სუნიტურ სამყაროში განსაკუთრებით ცნობილია ჰანაფიტური, მალიქიტური, შაფიიტური და ჰანბალიტური სკოლები. შიიტურ სამყაროშიც არსებობს საკუთარი სამართლებრივი ტრადიციები.
ამიტომ სხვადასხვა მუსლიმურ ქვეყანაში შარიათის გაგება და პრაქტიკული გამოყენება ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება.
ჯიჰადი — რას ნიშნავს ეს სიტყვა?
„ჯიჰადი“ ისლამთან დაკავშირებული ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად განხილული ტერმინია.
არაბული სიტყვა დაკავშირებულია ძალისხმევისა და მცდელობის იდეასთან. ისლამურ ტრადიციაში ჯიჰადს შეიძლება ჰქონდეს როგორც ადამიანის შინაგან ბრძოლასთან, საკუთარი მორალური ცხოვრების გაუმჯობესებასთან დაკავშირებული მნიშვნელობა, ისე გარკვეულ ისტორიულ და სამართლებრივ კონტექსტებში სამხედრო მნიშვნელობაც.
თანამედროვე პერიოდში ტერმინი ხშირად გამოიყენება ექსტრემისტული ორგანიზაციების მიერ. თუმცა კონკრეტული ექსტრემისტული ჯგუფების იდეოლოგიის ავტომატურად გაიგივება ყველა მუსლიმთან ან ისლამის მრავალფეროვან რელიგიურ ტრადიციასთან ისტორიულად და რელიგიურად არაზუსტი იქნება.
ისლამი და ქალების მდგომარეობა
ისლამსა და ქალთა მდგომარეობაზე საუბარი რთული საკითხია, რადგან რელიგიური ტექსტები, კლასიკური სამართალი და სხვადასხვა საზოგადოების ისტორიული პრაქტიკა ერთმანეთისგან ყოველთვის არ ემთხვევა.
ისლამურ ტრადიციაში ქალებთან დაკავშირებული კონკრეტული უფლებები და ვალდებულებები არსებობს. მაგალითად, კლასიკურ ისლამურ სამართალში ქალის საკუთრების უფლება აღიარებული იყო.
ამავე დროს, სხვადასხვა ეპოქასა და რეგიონში ქალთა რეალური სოციალური მდგომარეობა მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა. თანამედროვე მუსლიმურ ქვეყნებშიც მდგომარეობა ერთმანეთისგან ძალიან განსხვავებულია.
ზოგ ქვეყანაში ქალებს ფართო სამოქალაქო, პოლიტიკური და განათლების უფლებები აქვთ, ხოლო სხვაგან უფრო მკაცრი სოციალური ან სამართლებრივი შეზღუდვები არსებობს. ამ განსხვავებების მხოლოდ რელიგიით ახსნა ზედმეტად გამარტივებული იქნებოდა, რადგან გავლენას ახდენს ადგილობრივი კულტურა, ისტორია, პოლიტიკური სისტემა და მოქმედი კანონმდებლობა.
ოსმალეთის იმპერია
ისლამის შემდგომ ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი ეკავა ოსმალეთის იმპერიას.
ოსმალეთის სახელმწიფო XIV საუკუნეში გაძლიერდა და რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში მსოფლიოს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან იმპერიად დარჩა.
1453 წელს ოსმალებმა კონსტანტინოპოლი დაიკავეს. ქალაქი, რომელიც მოგვიანებით სტამბოლის სახელით გახდა ცნობილი, იმპერიის პოლიტიკური და კულტურული ცენტრი გახდა.
ოსმალეთის იმპერია მოიცავდა უზარმაზარ ტერიტორიებს ევროპაში, აზიასა და აფრიკაში. მისი პოლიტიკური გავლენა საუკუნეების განმავლობაში იგრძნობოდა როგორც ახლო აღმოსავლეთში, ისე ბალკანეთში, ჩრდილოეთ აფრიკასა და შავი ზღვის რეგიონში.
პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ იმპერია დაიშალა, ხოლო 1924 წელს თურქეთის რესპუბლიკაში ხალიფატი გაუქმდა.
ისლამი და საქართველო
საქართველოსა და ისლამურ სამყაროს შორის ურთიერთობა მრავალსაუკუნოვანი ისტორიის ნაწილია.
საქართველოს გეოგრაფიული მდებარეობა იმას ნიშნავდა, რომ ქვეყანა ხშირად ხვდებოდა ქრისტიანულ და მუსლიმურ სახელმწიფოებს შორის პოლიტიკური და სამხედრო დაპირისპირების ცენტრში. ამავე დროს, არსებობდა სავაჭრო და კულტურული ურთიერთობებიც.
მუსლიმური თემები საქართველოში სხვადასხვა ისტორიულ პერიოდში ჩამოყალიბდა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო აჭარის ისტორია, სადაც ოსმალეთის იმპერიის გავლენის პერიოდში ისლამი ფართოდ გავრცელდა.
დღეს საქართველოში მუსლიმური მოსახლეობა ქვეყნის მრავალფეროვანი რელიგიური საზოგადოების ნაწილია. ქვეყანაში არსებობენ როგორც სუნიტური, ისე შიიტური ტრადიციის წარმომადგენლები.
თბილისის მეჩეთი და აჭარის მუსლიმური თემები საქართველოს თანამედროვე რელიგიური მრავალფეროვნების მნიშვნელოვანი ნაწილია.
ისლამი თანამედროვე მსოფლიოში
დღეს ისლამი მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი რელიგიაა და მისი მიმდევრები თითქმის ყველა კონტინენტზე ცხოვრობენ.
მუსლიმური მოსახლეობა განსაკუთრებით მრავალრიცხოვანია ახლო აღმოსავლეთში, ჩრდილოეთ აფრიკაში, სამხრეთ და ცენტრალურ აზიაში და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში. ამასთან, მნიშვნელოვანი მუსლიმური თემები ცხოვრობენ ევროპაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში და მსოფლიოს სხვა რეგიონებში.
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ მუსლიმების უმრავლესობა არაბი არ არის. მსოფლიოში ყველაზე დიდი მუსლიმური მოსახლეობის მქონე ქვეყანა ინდონეზიაა, ხოლო დიდი მუსლიმური მოსახლეობა ჰყავთ ასევე პაკისტანს, ინდოეთს, ბანგლადეშს, ნიგერიას, ირანს, თურქეთსა და სხვა სახელმწიფოებს.
ეს ფაქტი კარგად აჩვენებს, რამდენად მრავალფეროვანია თანამედროვე ისლამური სამყარო.
სუფიზმი — ისლამის მისტიკური ტრადიცია
ისლამის ისტორიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სულიერი მიმართულებაა სუფიზმი.
სუფიზმი განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს ადამიანის შინაგან სულიერ გამოცდილებას, ღმერთთან პირად ურთიერთობას, თვითდისციპლინასა და მორალურ სრულყოფას.
სუფიზმმა სხვადასხვა რეგიონში განსხვავებული ფორმები მიიღო და ჩამოყალიბდა მრავალი სულიერი ორდენი.
სუფი პოეტებმა და მოაზროვნეებმა მნიშვნელოვანი კვალი დატოვეს ისლამურ ლიტერატურაში. მათ შორის განსაკუთრებით ცნობილია ჯალალედინ რუმი, რომლის პოეზიამ საუკუნეების განმავლობაში დიდი გავლენა მოახდინა სპარსულ და ზოგადად მსოფლიო ლიტერატურაზე.
ისლამური სამყაროს მრავალფეროვნება
ხშირად არსებობს წარმოდგენა, თითქოს „მუსლიმური სამყარო“ ერთიანი კულტურული და პოლიტიკური სივრცეა. სინამდვილეში ეს ძალიან მრავალფეროვანი სამყაროა.
არაბი, სპარსელი, თურქი, ქურთი, ბენგალიელი, მალაიზიელი, ინდონეზიელი, აფრიკელი, ევროპელი და სხვა წარმომავლობის მუსლიმები ერთმანეთისგან განსხვავებულ ენებზე საუბრობენ და განსხვავებული ისტორიული გამოცდილება აქვთ.
ერთსა და იმავე რელიგიურ საფუძველზე შეიძლება არსებობდეს სრულიად განსხვავებული კულტურული ტრადიციები.
ამიტომ ისლამის შესწავლისას მნიშვნელოვანია ერთმანეთისგან გავმიჯნოთ რელიგიური სწავლება, ისტორიული პრაქტიკა, ადგილობრივი კულტურა და თანამედროვე პოლიტიკური სისტემა.
ისლამის შესახებ გავრცელებული მცდარი წარმოდგენები
ისლამის შესახებ საზოგადოებაში მრავალი გამარტივებული წარმოდგენა არსებობს. ერთ-ერთი მათგანია მოსაზრება, თითქოს ყველა მუსლიმი ერთნაირად აზროვნებს და ერთნაირად ცხოვრობს.
სინამდვილეში მუსლიმური საზოგადოებები ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება. განსხვავებები არსებობს როგორც რელიგიურ ინტერპრეტაციებში, ისე კულტურაში, პოლიტიკაში, სამართალსა და ყოველდღიურ ცხოვრებაში.
მეორე გავრცელებული წარმოდგენაა, თითქოს ისლამი მხოლოდ არაბული რელიგიაა. რეალურად მსოფლიოში მუსლიმების უდიდესი ნაწილი არაბი არ არის.
ასევე არასწორია რომელიმე ექსტრემისტული ორგანიზაციის ქმედებების ავტომატურად ყველა მუსლიმისთვის ან ისლამის ყველა მიმართულებისთვის მიწერა. ისლამურ სამყაროში თავად არსებობს მრავალი განსხვავებული დამოკიდებულება ძალადობის, პოლიტიკისა და რელიგიის როლის მიმართ.
რატომ გავრცელდა ისლამი ასე ფართოდ?
ისლამის სწრაფ გავრცელებას რამდენიმე ფაქტორი განაპირობებდა.
პირველი იყო VII საუკუნეში არაბეთის ნახევარკუნძულზე ახალი პოლიტიკური გაერთიანების ჩამოყალიბება. მუჰამედის გარდაცვალების შემდეგ არაბულმა ტომებმა შეძლეს ძლიერი პოლიტიკური და სამხედრო გაერთიანების შექმნა.
მეორე მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყო იმ დროის ახლო აღმოსავლეთის პოლიტიკური მდგომარეობა. ბიზანტიისა და სასანიანთა იმპერიები ხანგრძლივი ომებით იყვნენ დასუსტებული.
მესამე ფაქტორი იყო სავაჭრო ქსელები. განსაკუთრებით მოგვიანებით, აფრიკასა და აზიაში, ისლამი ვაჭრებთან, მოგზაურებთან და ადგილობრივ მმართველებთან ურთიერთობის გზითაც ვრცელდებოდა.
ზოგიერთ რეგიონში მოსახლეობის ისლამიზაცია სწრაფად მოხდა, ზოგან კი რამდენიმე საუკუნე გაგრძელდა.
ამიტომ არ არსებობს ერთი უნივერსალური მოდელი, რომლითაც ისლამის გავრცელებას ყველა რეგიონში ავხსნით.
ისლამი და ცოდნის გადაცემა
ისლამური ცივილიზაციის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ისტორიული როლი ცოდნის გადაცემას უკავშირდება.
ბერძნული ფილოსოფიის, ინდური მათემატიკისა და სპარსული სამეცნიერო ტრადიციების მნიშვნელოვანი ნაწილი არაბულ ენაზე ითარგმნა და შემდგომ განვითარდა.
მოგვიანებით ამ ცოდნის ნაწილი ევროპულ ენებზე გადავიდა.
ამ პროცესმა აჩვენა, რომ ცივილიზაციები ერთმანეთისგან იზოლირებულად არ ვითარდებიან. ცოდნა ხშირად მოგზაურობს ერთი კულტურიდან მეორეში და თითოეული ახალი საზოგადოება მას საკუთარ გამოცდილებასა და საჭიროებებს უკავშირებს.
ამ თვალსაზრისით ისლამური სამყაროს ისტორია მსოფლიო კულტურული გაცვლის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მაგალითია.
ისლამი როგორც მსოფლიო ცივილიზაციის ნაწილი
თოთხმეტი საუკუნის განმავლობაში ისლამის ისტორია მრავალი განსხვავებული ეპოქისა და საზოგადოების ისტორიას მოიცავს.
იყო პერიოდები, როდესაც მუსლიმური სახელმწიფოები პოლიტიკურად ძლიერდებოდნენ და უზარმაზარ ტერიტორიებს აკონტროლებდნენ. იყო პერიოდები, როდესაც სხვადასხვა მუსლიმური სახელმწიფო ერთმანეთთანაც იბრძოდა.
იყო ინტელექტუალური და სამეცნიერო აღმავლობის ეპოქები, მაგრამ ასევე პოლიტიკური კრიზისები, ომები და დაპირისპირებები.
ამიტომ ისლამის ისტორია მხოლოდ წარმატების ან მხოლოდ კონფლიქტის ისტორიად წარმოდგენა არასწორი იქნებოდა.
ისლამის მრავალსაუკუნოვანი ისტორია გაცილებით რთული და მრავალფეროვანი პროცესია, რომელშიც ერთმანეთს უკავშირდება რელიგია, სახელმწიფო, კულტურა, ეკონომიკა, მეცნიერება და ადამიანთა ყოველდღიური ცხოვრება.
დასკვნა
ისლამი VII საუკუნის არაბეთის ნახევარკუნძულზე წარმოშობილი მონოთეისტური რელიგიაა, რომლის ცენტრალური ფიგურა მუჰამედია. მუსლიმური რწმენის მიხედვით, მუჰამედი ღმერთის უკანასკნელი წინასწარმეტყველია, ხოლო ყურანი ღმერთის მიერ მისთვის გამოცხადებული წმინდა წიგნია.
მექიდან დაწყებულმა რელიგიურმა მოძრაობამ რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში შექმნა უზარმაზარი პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული სივრცე. ისლამის გავლენა გავრცელდა ახლო აღმოსავლეთში, ჩრდილოეთ აფრიკაში, აზიის დიდ ნაწილში და მოგვიანებით მსოფლიოს სხვა რეგიონებშიც.
ამ პროცესში ჩამოყალიბდა მრავალი განსხვავებული საზოგადოება და პოლიტიკური სახელმწიფო. სუნიტებისა და შიიტების დაყოფამ ისლამის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მიმართულება შექმნა, ხოლო სუფიზმმა ისლამურ სამყაროს ძლიერი სულიერი და ლიტერატურული ტრადიცია შესძინა.
ისლამური ცივილიზაციის ისტორია ასევე დაკავშირებულია მეცნიერებისა და განათლების მნიშვნელოვან განვითარებასთან. ალგებრიდან მედიცინამდე, ასტრონომიიდან ოპტიკამდე, არქიტექტურიდან ფილოსოფიამდე — შუა საუკუნეების მუსლიმმა მეცნიერებმა და მოაზროვნეებმა მსოფლიო ცოდნის განვითარებაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს.
დღეს ისლამი მრავალფეროვანი მსოფლიო რელიგიაა, რომლის მიმდევრები სხვადასხვა ეროვნების, კულტურისა და სოციალური გარემოს ადამიანები არიან. მისი ისტორიის გაგება საშუალებას გვაძლევს უკეთ გავიგოთ არა მხოლოდ მუსლიმური საზოგადოებები, არამედ ევროპისა და აზიის მრავალი ისტორიული მოვლენა.
ისლამის ისტორია, საბოლოოდ, მხოლოდ ერთი რელიგიის ისტორია არ არის. ეს არის მრავალსაუკუნოვანი ისტორია ადამიანთა რწმენის, სახელმწიფოების, მეცნიერების, კულტურის, ომების, ვაჭრობისა და ცივილიზაციებს შორის ურთიერთობის შესახებ.
სტატიაში გამოყენებული ფოტოები აღებულია Wikimedia Commons-დან და წარმოადგენს საჯარო მასალას.
თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.
