კონსტანტინოპოლის დაცემა (1453)

უკანასკნელი დღეები იმპერიისა, რომელმაც ათასი წელი იარსება

1453 წლის 29 მაისი ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი გარდატეხის თარიღია. ამ დღეს დაეცა კონსტანტინოპოლი — ბიზანტიის იმპერიის დედაქალაქი, რომელიც თითქმის ათასი წლის განმავლობაში წარმოადგენდა აღმოსავლეთ რომის სახელმწიფოს ცენტრს.

1453 წლის გაზაფხულზე კონსტანტინოპოლი უკვე აღარ ჰგავდა იმ ქალაქს, რომელიც ოდესღაც მსოფლიოს ერთ-ერთ უდიდეს და უმდიდრეს ცენტრად ითვლებოდა. მისი ოქროს ხანა დიდი ხნის წინ დასრულებულიყო. მიუხედავად ამისა, ქალაქის უზარმაზარი კედლები კვლავ ამაყად იდგა და თითქოს საუკუნეების განმავლობაში დაგროვილ ისტორიას იცავდა.

კონსტანტინოპოლი უბრალო ქალაქი არ იყო. ის იყო აღმოსავლეთ რომის, ანუ ბიზანტიის იმპერიის გული. თითქმის ათასი წლის განმავლობაში აქ წყდებოდა იმპერატორების ბედი, იწერებოდა კანონები, ვითარდებოდა მეცნიერება, ხელოვნება და რელიგიური აზროვნება. ქალაქი ერთმანეთთან აკავშირებდა ევროპასა და აზიას, ხოლო მისი მდებარეობა იმდენად მნიშვნელოვანი იყო, რომ მის ხელში ჩაგდებაზე არაერთი დამპყრობელი ოცნებობდა.

მაგრამ 1453 წლისთვის ყველაფერი შეიცვალა.

ბიზანტიის იმპერია უკვე მხოლოდ საკუთარი წარსულის ჩრდილი იყო. საუკუნეების განმავლობაში დაგროვილმა პრობლემებმა სახელმწიფო თითქმის სრულ განადგურებამდე მიიყვანა. ომებმა, შიდა დაპირისპირებებმა, ეკონომიკურმა კრიზისებმა და ტერიტორიების დაკარგვამ იმპერია იმდენად დაასუსტა, რომ მისი ძალაუფლება ფაქტობრივად მხოლოდ კონსტანტინოპოლითა და რამდენიმე მცირე ტერიტორიით შემოიფარგლებოდა.

ამავე დროს, აღმოსავლეთში ახალი ძალა იზრდებოდა.

ოსმალეთის იმპერია სწრაფად აფართოებდა საკუთარ საზღვრებს. ბალკანეთის დიდი ნაწილი უკვე ოსმალთა ხელში იყო. მათი არმია დისციპლინით, ორგანიზებულობითა და სამხედრო ინოვაციებით გამოირჩეოდა. ახალგაზრდა სულთანი მეჰმედ II კი ბევრად უფრო ამბიციური აღმოჩნდა, ვიდრე მისი წინამორბედები.

მეჰმედს ერთი დიდი მიზანი ჰქონდა — აეღო კონსტანტინოპოლი.

მისთვის ეს მხოლოდ სამხედრო გამარჯვება არ იქნებოდა. ქალაქის დაპყრობა მას ისტორიაში სამუდამოდ დაამკვიდრებდა და ოსმალეთის იმპერიას მსოფლიოს ერთ-ერთ უდიდეს სახელმწიფოდ გადააქცევდა.

1451 წელს ტახტზე ასვლის შემდეგ მეჰმედმა მზადება დაუყოვნებლივ დაიწყო. მან კარგად იცოდა, რომ კონსტანტინოპოლის აღება მხოლოდ ძალით შეუძლებელი იქნებოდა. საჭირო იყო ქალაქის სრული იზოლაცია.

ამ მიზნით ბოსფორის სრუტეზე აშენდა მძლავრი ციხესიმაგრე — რუმელი ჰისარი. მისი მთავარი ამოცანა იყო ნებისმიერი გემის გაჩერება, რომელიც ქალაქისთვის დახმარების მიწოდებას შეეცდებოდა. მალე კონსტანტინოპოლი თითქმის სრულ ბლოკადაში აღმოჩნდა.

ქალაქში მცხოვრებლები გრძნობდნენ, რომ გადამწყვეტი მომენტი ახლოვდებოდა.

1453 წლის აპრილში ოსმალეთის უზარმაზარი არმია კონსტანტინოპოლის კედლებთან გამოჩნდა. სხვადასხვა შეფასებით, სულთნის ძალები ათობით ათას მეომარს ითვლიდა, მაშინ როდესაც ქალაქის დამცველთა რაოდენობა მხოლოდ რამდენიმე ათასს აღწევდა.

რიცხობრივი უპირატესობა იმდენად დიდი იყო, რომ ბევრი უკვე წინასწარ ვარაუდობდა ბრძოლის შედეგს.

თუმცა კონსტანტინოპოლს ერთი მნიშვნელოვანი უპირატესობა ჰქონდა — მისი ლეგენდარული კედლები.

თეოდოსიანის კედლები საუკუნეების განმავლობაში წარმატებით იგერიებდა მტრების შეტევებს. მათ წინაშე მარცხი განეცადათ არაბებს, სპარსელებს, ავარებსა და სხვა მრავალ დამპყრობელს. ევროპაში და ახლო აღმოსავლეთში თითქმის არ არსებობდა სიმაგრე, რომელიც ამ კედლებს გაუტოლდებოდა.

მაგრამ ამჯერად მტერს ახალი იარაღი ჰქონდა.

ოსმალებმა გამოიყენეს უზარმაზარი ქვემეხები, რომელთა მსგავსი მანამდე მსოფლიოს იშვიათად ენახა. განსაკუთრებით ცნობილი გახდა გიგანტური ზარბაზანი, რომელსაც უნგრელი ოსტატი ურბანი ამზადებდა. ყოველი გასროლის შემდეგ მიწა ირყეოდა, ხოლო ქვის კედლებზე უზარმაზარი ნაპრალები ჩნდებოდა.

ქალაქის მცხოვრებლები დღე და ღამე აფეთქებების ხმას უსმენდნენ.

ალყა კვირების განმავლობაში გაგრძელდა.

ყოველ დილით დამცველები კედლების დაზიანებულ მონაკვეთებს აღადგენდნენ, ხოლო ყოველ საღამოს ოსმალთა არტილერია მათ კვლავ ანგრევდა. ეს იყო გამოფიტვის ომი, რომელშიც კონსტანტინოპოლი ნელ-ნელა კარგავდა ძალას.

ქალაქში საკვების მარაგი მცირდებოდა. იზრდებოდა შიში და სასოწარკვეთა. ეკლესიებში ადამიანები ლოცულობდნენ, რომ დახმარება დასავლეთ ევროპიდან მოსულიყო.

მაგრამ დახმარება თითქმის არ ჩანდა.

მიუხედავად იმისა, რომ კონსტანტინოპოლი ქრისტიანული სამყაროს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ქალაქად ითვლებოდა, ევროპა საკუთარი პრობლემებით იყო დაკავებული. სხვადასხვა სამეფო ერთმანეთთან ომობდა, ხოლო კათოლიკურ და მართლმადიდებელ ეკლესიებს შორის არსებული დაპირისპირება საერთო მოქმედებას ართულებდა.

ქალაქი პრაქტიკულად მარტო დარჩა.

ამ მძიმე დღეებში განსაკუთრებული სიმტკიცე გამოიჩინა იმპერატორმა კონსტანტინე XI-მ. მიუხედავად იმისა, რომ გამარჯვების შანსი სულ უფრო მცირდებოდა, მან უარი თქვა ქალაქის დატოვებაზე.

ის რეგულარულად ჩნდებოდა კედლებზე, ესაუბრებოდა ჯარისკაცებს და ცდილობდა ხალხისთვის იმედის შენარჩუნებას. კონსტანტინე კარგად აცნობიერებდა, რომ თუ ქალაქი დაეცემოდა, მასთან ერთად დასრულდებოდა იმპერია, რომლის ისტორიაც ათას წელზე მეტს ითვლიდა.

მაისის ბოლოსთვის მდგომარეობა კრიტიკული გახდა.

კედლების რამდენიმე მონაკვეთი სერიოზულად იყო დაზიანებული. დამცველები უკიდურესად გადაღლილები იყვნენ. ოსმალთა არმია კი საბოლოო შეტევისთვის ემზადებოდა.

1453 წლის 29 მაისის გამთენიისას დაიწყო ის, რაც ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ შტურმად დარჩა.

ოსმალთა ძალებმა ერთდროულად რამდენიმე მიმართულებიდან შეუტიეს. თავდაპირველად ბრძოლაში შედარებით ნაკლებად გამოცდილ მებრძოლებს უშვებდნენ, რათა დამცველები დაეღალათ. შემდეგ შეტევაში უფრო გამოცდილი ნაწილები ჩაერთვნენ.

ბრძოლა საათების განმავლობაში მიმდინარეობდა.

ქალაქის მცველები სასოწარკვეთილად იბრძოდნენ. ისინი ხვდებოდნენ, რომ უკან დასახევი გზა აღარ ჰქონდათ. მაგრამ თავდასხმები არ წყდებოდა.

საბოლოოდ, ერთ-ერთ მონაკვეთზე ოსმალებმა კედლების გარღვევა შეძლეს.

ეს იყო გადამწყვეტი მომენტი.

როგორც კი დამპყრობლები ქალაქში შევიდნენ, ბრძოლამ ქუჩებში გადაინაცვლა. მცირე ჯგუფებად დაყოფილი დამცველები კვლავ წინააღმდეგობას უწევდნენ, მაგრამ ძალთა ბალანსი უკვე საბოლოოდ შეცვლილი იყო.

ამ დროს კონსტანტინე XI კვლავ ბრძოლის წინა ხაზზე იმყოფებოდა.

ლეგენდის თანახმად, როდესაც მიხვდა, რომ ქალაქის გადარჩენა შეუძლებელი იყო, იმპერატორმა სამეფო ნიშნები მოიხსნა, რათა ჩვეულებრივ მებრძოლად დარჩენილიყო და უკანასკნელ ბრძოლაში ჩართულიყო.

მალე ის ბრძოლაში დაიღუპა.

მისი სხეული ზუსტად ვერ ამოიცნეს და დღემდე უცნობია, სად განისვენებს ბიზანტიის უკანასკნელი იმპერატორი.

კონსტანტინოპოლი დაეცა.

ქალაქის დაცემით დასრულდა ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ხანგრძლივი და გავლენიანი სახელმწიფო — ბიზანტიის იმპერია, რომელიც საკუთარ თავს რომის იმპერიის კანონიერ მემკვიდრედ მიიჩნევდა.

მაგრამ ამ მოვლენამ მხოლოდ ერთი სახელმწიფოს ბედი არ შეცვალა.

კონსტანტინოპოლის დაპყრობის შემდეგ ოსმალეთის იმპერია მსოფლიო პოლიტიკის ერთ-ერთ მთავარ მოთამაშედ გადაიქცა. ქალაქი მალე მისი დედაქალაქი გახდა და ახალი სახელით — სტამბოლი — კიდევ მრავალი საუკუნის განმავლობაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა.

ევროპაში კი ამ მოვლენამ სერიოზული ცვლილებები გამოიწვია.

აღმოსავლეთის სავაჭრო გზებზე კონტროლის გაძლიერებამ ევროპელებს ახალი მარშრუტების ძიებისკენ უბიძგა. სწორედ ამ პროცესმა შეუწყო ხელი დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების ეპოქის დაწყებას, რომელმაც საბოლოოდ მსოფლიო რუკა შეცვალა.

ამავე დროს, მრავალი ბიზანტიელი მეცნიერი და მოაზროვნე იტალიაში გადავიდა. მათ თან წაიღეს ძველი ბერძნული ხელნაწერები, ფილოსოფიური ნაშრომები და ანტიკური ცოდნა, რამაც რენესანსის განვითარებაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა.

ამიტომ კონსტანტინოპოლის დაცემა მხოლოდ ქალაქის დაკარგვა არ ყოფილა.

ეს იყო ეპოქების შეცვლის სიმბოლო.

ერთ მხარეს იდგა შუა საუკუნეების სამყარო, რომელიც ნელ-ნელა სრულდებოდა. მეორე მხარეს კი იბადებოდა ახალი ეპოქა — ახალი ტექნოლოგიებით, ახალი იმპერიებითა და ახალი გლობალური წესრიგით.

1453 წლის 29 მაისს მხოლოდ ქალაქი არ დაცემულა. იმ დღეს დასრულდა ათასწლოვანი ისტორია და დაიწყო ახალი თავი კაცობრიობის ისტორიაში.

სტატიაში გამოყენებული ფოტოები აღებულია Wikimedia Commons-დან და წარმოადგენს საჯარო მასალას.

თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.