ირანის გზა XX საუკუნედან დღემდე
მსოფლიო პოლიტიკა ხშირად ჰგავს რთულ ჭადრაკს, სადაც ერთი ქვეყნის გადაწყვეტილება ათწლეულებით ცვლის მთელი რეგიონის ბედს. ასეთი ქვეყნების რიგში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი არის ირანი — სახელმწიფო, რომლის თანამედროვე ისტორია სავსეა რევოლუციებით, უცხოური ჩარევებით, იდეოლოგიური გარდატეხებით და გეოპოლიტიკური დაპირისპირებებით.
დღეს, როცა ხშირად ვისმენთ ირანის, ისრაელისა და ამერიკის დაძაბულობაზე, ეს კონფლიქტი არ დაწყებულა ერთ დღეში. მისი ფესვები XX საუკუნის დასაწყისში მიდის.
ირანი XX საუკუნის დასაწყისში — იმპერიის დასასრული და ახალი გავლენები
XX საუკუნის დასაწყისში ირანი ჯერ კიდევ ყაჯართა დინასტიის მმართველობის ქვეშ იყო. ქვეყანა სუსტდებოდა, ეკონომიკა ჩამორჩენილი იყო, ხოლო დიდი ძალები — განსაკუთრებით ბრიტანეთი და რუსეთი — ირანის ტერიტორიაზე გავლენების გაყოფას ცდილობდნენ.
ირანი, ფაქტობრივად, ნახევრად კოლონიურ მდგომარეობაში იმყოფებოდა:
- ჩრდილოეთი ნაწილი რუსეთის გავლენის ქვეშ იყო
- სამხრეთი — ბრიტანეთის ინტერესების ზონად ითვლებოდა
ამ დროს ირანში იწყება პირველი ეროვნული მოძრაობები, რომლებიც მიზნად ისახავდა ქვეყნის დამოუკიდებლობის გაძლიერებას.
რეზა შაჰი და მოდერნიზაციის ეპოქა
1921 წელს ხელისუფლებაში მოდის რეზა ხანი, რომელმაც მოგვიანებით შექმნა ფეჰლევის დინასტია და გახდა შაჰი — რეზა შაჰ ფეჰლევი.
მისი მიზანი იყო ირანის მოდერნიზაცია:
- არმიის გაძლიერება
- ინფრასტრუქტურის განვითარება
- დასავლური ტიპის სახელმწიფოს შექმნა
- რელიგიური გავლენის შემცირება პოლიტიკაზე
რეზა შაჰი ირანს უფრო ევროპულ სტილზე აწყობდა, თუმცა მისი მმართველობა ავტორიტარული იყო. სწორედ აქ იწყება ირანში ორი ძალის დაპირისპირება:
- დასავლური მოდერნიზაცია
- ტრადიციული, რელიგიური საზოგადოება
1953 წელი — გადამწყვეტი გადატრიალება
ირანის თანამედროვე ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მომენტი იყო 1953 წლის სახელმწიფო გადატრიალება.
პრემიერ-მინისტრი მუჰამედ მოსადეყი ცდილობდა:
- ირანის ნავთობის ნაციონალიზაციას
- ბრიტანეთის გავლენის შემცირებას
ბრიტანეთი და აშშ ამ პროცესს საფრთხედ აღიქვამენ და იწყება ოპერაცია, რომელმაც მოსადეყი ხელისუფლებიდან ჩამოაგდო და შაჰი — მოჰამედ რეზა ფეჰლევი — კიდევ უფრო გააძლიერა.
ეს მოვლენა ირანში დღემდე განიხილება როგორც დასავლეთის ჩარევის სიმბოლო და დიდხანს დარჩა ხალხის მეხსიერებაში.
შაჰის რეჟიმი და მზარდი უკმაყოფილება
1950–70-იან წლებში ირანი სწრაფად ვითარდებოდა:
- ნავთობიდან მიღებული შემოსავლები იზრდებოდა
- ქალაქები მოდერნიზდებოდა
- სამხედრო ძალა ძლიერდებოდა
მაგრამ ამავე დროს:
- იზრდებოდა სოციალური უთანასწორობა
- პოლიტიკური ოპოზიცია იდევნებოდა
- რელიგიური ჯგუფები უკმაყოფილებას გამოხატავდნენ
შაჰის რეჟიმი დასავლეთის, განსაკუთრებით აშშ-ის ძლიერი მოკავშირე გახდა. ირანი ითვლებოდა რეგიონში ერთ-ერთ მთავარ სტრატეგიულ პარტნიორად.
1979 წლის ისლამური რევოლუცია — ყველაფერი იცვლება
1979 წელი ირანის ისტორიის გარდამტეხი წერტილია.
ხალხის მასობრივი პროტესტების შემდეგ შაჰი ტოვებს ქვეყანას და ბრუნდება აიათოლა რუჰოლა ხომეინი — რელიგიური ლიდერი, რომელიც ქმნის ისლამურ რესპუბლიკას.
ახალი რეჟიმი:
- აუქმებს მონარქიას
- ამყარებს ისლამურ კანონებს
- მკვეთრად ეწინააღმდეგება დასავლეთს
და სწორედ აქ იწყება თანამედროვე ირან–აშშ დაპირისპირების რეალური ფაზა.
1979 წლის მძევლების კრიზისი — ნდობის სრული რღვევა
რევოლუციის შემდეგ ირანელი სტუდენტები იკავებენ აშშ-ის საელჩოს თეირანში და მძევლად აჰყავთ ამერიკელი დიპლომატები.
ეს კრიზისი გრძელდება 444 დღე.
ამ მოვლენამ:
- მთლიანად დაანგრია ირან–აშშ ურთიერთობები
- გამოიწვია სანქციების ეპოქა
- შექმნა ღრმა პოლიტიკური მტრობა
ირან–ირაყის ომი და რეგიონული გამაგრება
1980-იან წლებში იწყება ირან–ირაყის ომი, რომელიც თითქმის 8 წელი გრძელდება.
ამ ომმა ირანი:
- სამხედრო თვალსაზრისით გააძლიერა
- მაგრამ ეკონომიკურად დაასუსტა
- და კიდევ უფრო დახურა დასავლეთისგან
ირანი და ისრაელი — ფარული და ღია დაპირისპირება
ისრაელთან ურთიერთობა რევოლუციის შემდეგ მკვეთრად იცვლება.
თუ შაჰის პერიოდში ირანი ისრაელთან გარკვეულ თანამშრომლობას ინარჩუნებდა, ისლამური რესპუბლიკის შექმნის შემდეგ პოზიცია სრულიად იცვლება.
ირანი:
- არ აღიარებს ისრაელს როგორც სახელმწიფოს
- მხარს უჭერს რეგიონში ისრაელის მოწინააღმდეგე ჯგუფებს
ისრაელი კი ირანს განიხილავს როგორც ერთ-ერთ მთავარ უსაფრთხოების გამოწვევას რეგიონში.
ამერიკა, სანქციები და ბირთვული პროგრამა
1990-იანი წლებიდან მოყოლებული აშშ ირანს უწესებს სხვადასხვა ეკონომიკურ სანქციებს.
ძირითადი მიზეზები:
- ტერორიზმის მხარდაჭერის ბრალდებები
- რეგიონული კონფლიქტები
- ბირთვული პროგრამის განვითარება
ირანი კი ამტკიცებს, რომ მისი პროგრამა მხოლოდ ენერგეტიკული მიზნებისთვის გამოიყენება.
XXI საუკუნე — ახალი დაძაბულობის ეპოქა
ბოლო ათწლეულებში სიტუაცია კიდევ უფრო გართულდა:
- ირანის გავლენა გაიზარდა ახლო აღმოსავლეთში
- აშშ და ისრაელი უფრო მკაცრ პოლიტიკას ატარებენ
- რეგიონის კონფლიქტები ხშირად ირანის ჩართულობით ვითარდება
დღეს ეს ურთიერთობა არის რთულ მოცემულობათა ერთობლიობა:
- მძიმე ისტორიული მეხსიერება
- რელიგიური და იდეოლოგიური განსხვავებები
- გეოპოლიტიკური ინტერესები
დასკვნა — ისტორია, რომელიც ჯერ არ დასრულებულა
ირანის ისტორია XX საუკუნიდან დღემდე გვიჩვენებს ერთ რამეს: ქვეყნების ბედი ხშირად არ განისაზღვრება მხოლოდ შიგნით მიმდინარე პროცესებით. გარე ძალები, იდეოლოგიები და ისტორიული ტრავმები ქმნიან ისეთ რეალობას, რომელიც ათწლეულებით გრძელდება.
ირან–აშშ–ისრაელის დაპირისპირება არ არის მხოლოდ დღევანდელი პოლიტიკა — ეს არის საუკუნის განმავლობაში დაგროვილი ისტორიული პროცესების შედეგი.
და ეს ისტორია, დიდი ალბათობით, ჯერ კიდევ არ დასრულებულა.
სტატიაში გამოყენებული ფოტოები აღებულია Wikimedia Commons-დან და წარმოადგენს საჯარო მასალას.
თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.
