ცეცხლში დაკარგული პროგრესი

კაცობრიობის ისტორიაში არსებობენ მოვლენები, რომლებმაც ცივილიზაციის განვითარების ვექტორი სამუდამოდ შეცვალეს. ერთ-ერთი ასეთი უდიდესი ტრაგედია ალექსანდრიის ბიბლიოთეკის განადგურებაა. ხშირად ისმის კითხვა: სად იქნებოდა დღეს ჩვენი ცივილიზაცია, ეს ცოდნა რომ გადარჩენილიყო? მეცნიერთა ნაწილი მიიჩნევს, რომ ალექსანდრიის ფერფლთან ერთად ჩვენ დავკარგეთ მინიმუმ 1000-წლიანი სამეცნიერო პროგრესი.

ამ სტატიაში ვეცდებით ჩავუღრმავდეთ იმ საიდუმლოებებს, რომლებსაც ანტიკური სამყაროს ეს “ინტერნეტი” ინახავდა და გავიგოთ, თუ რა უცნაური ტექნოლოგიებს ფლობდნენ ძველი მეცნიერები.

ანტიკური სამყაროს “ინტერნეტი” – როგორ მუშაობდა ბიბლიოთეკა?

ძვ.წ. III საუკუნეში, პტოლემეების დინასტიის მიერ დაარსებული ალექსანდრიის ბიბლიოთეკა არ ყოფილა უბრალოდ წიგნსაცავი. ეს იყო თავისებური “სილიკონის ველი” ანტიკურ სამყაროში, სადაც მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან ჩასული მეცნიერები ცხოვრობდნენ, მუშაობდნენ და ექსპერიმენტებს ატარებდნენ.

ბიბლიოთეკის მესვეურებს ცოდნის შეგროვების აგრესიული, თუმცა გენიალური მეთოდი ჰქონდათ:

• “გემების კანონი”: ყველა გემი, რომელიც ალექსანდრიის პორტში შედიოდა, ვალდებული იყო, შემოწმება გაევლო. თუ გემზე აღმოაჩენდნენ რაიმე ხელნაწერთა გრაგნილს, მას ბიბლიოთეკაში მიუჩენდნენ ადგილს.
• ორიგინალი თუ ასლი? ბიბლიოთეკარები გრაგნილის ზუსტ ასლს აკეთებდნენ, ორიგინალს თავისთვის იტოვებდნენ, ხოლო გემის პატრონს ასლს უბრუნებდნენ.

ამ მეთოდით ბიბლიოთეკაში, სხვადასხვა მონაცემებით, 400,000-დან 700,000-მდე გრაგნილი დაგროვდა. ეს იყო კაცობრიობის მეხსიერების ყველაზე დიდი კონცენტრაცია ერთ სივრცეში.

დაკარგული ტექნოლოგიები: ჰერონის ორთქლის ძრავა

მითია, თითქოს ორთქლის ძრავა მე-18 საუკუნეში, ინდუსტრიული რევოლუციის დროს გამოიგონეს. რეალურად, ის ალექსანდრიაში, პირველ საუკუნეში უკვე არსებობდა.

ბიბლიოთეკაში მოღვაწე გენიალურმა მათემატიკოსმა და ინჟინერმა, ჰერონ ალექსანდრიელმა, შექმნა მოწყობილობა, რომელსაც “ეოლიპილი” (Aeolipile) ერქვა. ეს იყო სფერო, რომელიც ორთქლის წნევის წყალობით ბრუნავდა.

საინტერესო ფაქტი: ჰერონის გამოგონება, რომელიც არსებითად პირველი ორთქლის ტურბინა იყო, მაშინდელმა საზოგადოებამ მხოლოდ “გასართობ სათამაშოდ” მიიჩნია, რადგან მონათმფლობელურ წყობაში მუშახელი იაფი იყო და მანქანების პრაქტიკული საჭიროება ვერ დაინახეს. რომ არა ბიბლიოთეკის დაღუპვა და ამ ნახაზების საუკუნეებით მივიწყება, ინდუსტრიული რევოლუცია 1500 წლით ადრე დაიწყებოდა.

გარდა ამისა, ჰერონმა შექმნა პირველი ავტომატური კარი (რომელიც ტაძარში ცეცხლის დანთებისას თავისით იღებოდა), პირველი მექანიკური თეატრი და მონეტებზე მომუშავე წმინდა წყლის აპარატიც კი.

მეცნიერება, რომელიც 15 საუკუნით დავიწყებას მიეცა

ალექსანდრიის კედლებში ისეთი აღმოჩენები გაკეთდა, რომლებსაც თანამედროვე სამყარომ, ხელახლა, მხოლოდ რენესანსისა და განმანათლებლობის ეპოქაში მიაგნო:

1. ერატოსთენე კირენელი: მან მხოლოდ გეომეტრიული ჩრდილებისა და ჭაბურღილების დაკვირვებით, თითქმის უცდომლად გამოთვალა დედამიწის გარშემოწერილობა. მანვე თქვა, რომ თუ გემით დასავლეთით წავიდოდით, ინდოეთს მივაღწევდით – თუმცა გზად შესაძლოა ახალი კონტინენტი შეგვხვედროდა (ამ იდეას 17 საუკუნის შემდეგ კოლუმბმა მიაგნო).
2. არისტარქე სამოსელი: პირველმა წამოაყენა ჰელიოცენტრული სისტემის იდეა – ანუ ამტკიცებდა, რომ დედამიწა ბრუნავს მზის გარშემო და არა პირიქით. ეს იდეა კოპერნიკამდე და გალილეიმდე საუკუნეებით ადრე ფურცლებზე ეწერა და ალექსანდრიაში ინახებოდა.
3. ჰეროფილე ქალკედონელი: მედიცინის მამა, რომელმაც პირველმა ჩაატარა ადამიანის სხეულის სისტემური გაკვეთა. მან დაადგინა, რომ ინტელექტის ცენტრი გული კი არა, ტვინია და აღწერა ნერვული სისტემა.

ვინ დაწვა ალექსანდრიის ბიბლიოთეკა? (ნამდვილი დეტექტივი)

პოპულარულ კულტურაში ითვლება, რომ ბიბლიოთეკა ერთ დღეს მოულოდნელად დაიწვა და ყველაფერი განადგურდა. რეალურად, ეს იყო კატასტროფების სერია, რომელიც რამდენიმე საუკუნე გაგრძელდა. მიზეზთა სია ასე გამოიყურება:

1. იულიუს კეისარი (ძვ.წ. 48 წელი)

ალექსანდრიის ომის დროს, კეისარმა ბრძანა საკუთარი გემების დაწვა პორტში, რათა მტერს არ ჩავარდნოდათ ხელში. ცეცხლი ნავსადგურიდან ქალაქის სანაპირო ზოლს გადაედო. მიიჩნევა, რომ ამ დროს ბიბლიოთეკის ნაწილი და მასთან ახლოს მდებარე საწყობები, სადაც 40,000 გრაგნილი ინახებოდა, პირველად სერიოზულად დაზიანდა.

2. იმპერატორი აურელიანე (ახ.წ. 270-იანი წლები)

ქალაქში მიმდინარე სასტიკი აჯანყებებისა და ბრძოლების დროს, აურელიანეს ჯარებმა მთლიანად გაანადგურეს ბრუხიონის კვარტალი – სწორედ ის ადგილი, სადაც ბიბლიოთეკის მთავარი შენობა მდებარეობდა.

3. რელიგიური ფანატიზმი (ახ.წ. 391 წელი)

იმპერატორ თეოდოსიუს I-ის ბრძანებით, წარმართული ტაძრები უნდა განადგურებულიყო. პატრიარქ თეოფილეს წინამძღოლობით, ბრბომ დაანგრია სერაპეუმი – ალექსანდრიის ბიბლიოთეკის “შვილობილი” ფილიალი, სადაც უამრავი უნიკალური წიგნი ინახებოდა. სწორედ ამ ეპოქაში მოკლეს სასტიკად ჰიპატია – ბოლო დიდი ქალი მეცნიერი და მათემატიკოსი, რაც ანტიკური მეცნიერების დასასრულის სიმბოლოდ იქცა.

რა დავკარგეთ საბოლოოდ?

ჩვენამდე ალექსანდრიის საგანძურიდან მხოლოდ მცირედმანაწილმა მოაღწია – ისიც, ძირითადად, მოგვიანებით, არაბი მთარგმნელებისა და ბიზანტიელი გადამწერების წყალობით.

ჩვენ სამუდამოდ დავკარგეთ არისტოტელეს შრომების უდიდესი ნაწილი, სოფოკლესა და ევრიპიდეს ასობით დრამა და რაც მთავარია – ბაბილონური, ეგვიპტური და ფინიკიური ცივილიზაციების ათასწლოვანი ქრონიკები, რომლებიც კაცობრიობის რეალურ, შესაძლოა შოკისმომგვრელ პირველყოფილ ისტორიას ჰფენდნენ შუქს.

ალექსანდრიის ბიბლიოთეკის ფერფლი არის შეხსენება იმისა, რომ პროგრესი არ არის გარანტირებული. ცოდნა, რომელსაც ათასწლეულები სჭირდება შესაქმნელად, შეიძლება რამდენიმე საათში უვიცობამ და ფანატიზმმა სამუდამოდ გაანადგუროს.

თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.