რატომ გიჩვენებს ინტერნეტი ზუსტად იმ პროდუქტს, რომელზეც ცოტა ხნის წინ იფიქრე?

ალბათ ერთხელ მაინც გქონიათ ასეთი გამოცდილება: მეგობართან ტელეფონზე საუბრობდით ფეხსაცმელზე, რომელიც მოგეწონათ, რამდენიმე წუთის შემდეგ კი სოციალურ ქსელში სწორედ მსგავსი ფეხსაცმლის რეკლამა გამოჩნდა. ან ინტერნეტში მანქანებს ათვალიერებდით, შემდეგ კი YouTube-ზე, Facebook-ზე ან სხვა ვებსაიტზე უცებ ავტომობილების რეკლამებმა დაიწყეს გამოჩენა.

ამ დროს ბუნებრივად ჩნდება კითხვა: „ტელეფონმა მომისმინა?“

ზოგჯერ ეს დამთხვევა იმდენად ზუსტია, რომ ადამიანს შეიძლება მართლაც გაუჩნდეს შეგრძნება, თითქოს სმარტფონმა ან კომპიუტერმა მისი ფიქრები წაიკითხა. თუმცა რეალობა, როგორც წესი, გაცილებით საინტერესოა. თანამედროვე ინტერნეტს ხშირად საერთოდ არ სჭირდება ჩვენი საუბრის მოსმენა იმის გასაგებად, თუ რით ვართ დაინტერესებული. ჩვენ ყოველდღიურად ვტოვებთ იმდენ ციფრულ კვალს, რომ ალგორითმებს ჩვენი ინტერესების საკმაოდ ზუსტად გამოცნობა შეუძლიათ.

ჩვენ საკუთარ თავზე გაცილებით მეტ ინფორმაციას ვტოვებთ, ვიდრე გვგონია

ინტერნეტში თითოეული მოქმედება შეიძლება გარკვეული ინფორმაციის წყარო გახდეს. რას ვეძებთ, რომელ საიტზე შევდივართ, რომელ ვიდეოს ვუყურებთ, რამდენ ხანს ვჩერდებით კონკრეტულ გვერდზე, რომელ რეკლამას ვაჭერთ, რას ვყიდულობთ და ზოგ შემთხვევაში სად ვიყავით — ეს ყველაფერი შეიძლება გამოყენებულ იქნეს იმისთვის, რომ მომხმარებლისთვის უფრო შესაბამისი რეკომენდაციები ან რეკლამები შეირჩეს.

Google-ის ოფიციალური განმარტებით, მომხმარებლის შენახული აქტივობა შეიძლება გამოყენებულ იქნეს პერსონალიზებული რეკომენდაციებისა და რეკლამების შესარჩევად. მათ შორის შეიძლება იყოს ძიების ისტორია, YouTube-ის ისტორია, საიტებსა და აპებში აქტივობა და ზოგადი მდებარეობის ინფორმაცია.

მაგალითად, თუ ადამიანი ინტერნეტში რამდენჯერმე ეძებს სამოგზაურო ჩანთებს, შემდეგ უყურებს მოგზაურობასთან დაკავშირებულ ვიდეოებს და სტუმრობს ონლაინ-მაღაზიების გვერდებს, სისტემას უკვე საკმაოდ ძლიერი სიგნალები აქვს იმისთვის, რომ დაასკვნას: ამ ადამიანს შესაძლოა მოგზაურობა ან სამოგზაურო ნივთები აინტერესებდეს.

ამისთვის მას არ სჭირდება თქვენი საუბრის მოსმენა.

როგორ „სწავლობს“ ალგორითმი ჩვენს ინტერესებს?

წარმოიდგინეთ, რომ ინტერნეტში სპორტული ფეხსაცმლის ყიდვა გსურთ.

პირველ დღეს Google-ში ეძებთ კონკრეტულ მოდელს. შემდეგ შედიხართ რამდენიმე ონლაინ-მაღაზიაში და ათვალიერებთ სხვადასხვა ფეხსაცმელს. შეიძლება რომელიმე პროდუქტის გვერდზე რამდენიმე წუთიც კი დაყოთ. შემდეგ YouTube-ზე ნახოთ ვიდეო სირბილის შესახებ. არც ერთ ამ მოქმედებაში არ გითქვამთ პირდაპირ: „მე სპორტული ფეხსაცმელი მინდა“. მაგრამ ალგორითმისთვის თქვენი ქცევა საკმაოდ მკაფიო სიგნალია.

Google-ის მიხედვით, პერსონალიზებული რეკლამების შერჩევისას შეიძლება გათვალისწინებული იყოს წინა საძიებო მოთხოვნები, ვებსაიტებისა და აპების გამოყენება, მდებარეობა და სხვა ინფორმაცია.

ამიტომ, როდესაც რამდენიმე საათის შემდეგ სპორტული ფეხსაცმლის რეკლამას ხედავთ, შეიძლება მოგეჩვენოთ, რომ ინტერნეტმა თქვენი საუბარი მოისმინა. სინამდვილეში სისტემამ შესაძლოა უბრალოდ თქვენი წინა მოქმედებების მიხედვით გამოთვალა, რომ ასეთი რეკლამა თქვენთვის საინტერესო იქნებოდა.

ყველაზე საინტერესო ნაწილი: ზოგჯერ თქვენ კონკრეტულ პროდუქტს საერთოდ არ ეძებდით

აქ საქმე კიდევ უფრო საინტერესო ხდება.

დავუშვათ, თქვენ არ გიძებნიათ კონკრეტული ტელევიზორი. უბრალოდ ხშირად უყურებთ ტექნოლოგიურ ვიდეოებს, კითხულობთ ელექტრონიკის შესახებ სტატიებს და რამდენიმე ტექნიკის მაღაზიის საიტზე შედიხართ.

სარეკლამო სისტემა შეიძლება თქვენნაირი ქცევის მქონე სხვა მომხმარებლების მონაცემებსაც ეყრდნობოდეს. თუ ადამიანების გარკვეულ ჯგუფს, რომელსაც მსგავსი ონლაინ-ქცევა აქვს, ხშირად აინტერესებს ტელევიზორები, სისტემამ შეიძლება თქვენთვისაც მსგავსი რეკლამა შეარჩიოს.

ანუ ალგორითმი მხოლოდ კითხვას არ სვამს: „რას ეძებდა ეს ადამიანი?“

ის ცდილობს უფრო ფართო კითხვაზე პასუხის გაცემას:

„რისი დაინტერესება შეიძლება ჰქონდეს ამ ადამიანს?“

სწორედ აქ იწყება თანამედროვე პერსონალიზებული რეკლამის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ნაწილი — პროგნოზირება.

და რას აკეთებს თქვენი მდებარეობა?

ჩვენი ონლაინ-ქცევა მხოლოდ საძიებო სიტყვებით არ შემოიფარგლება.

მდებარეობის ზოგადი ინფორმაცია რეკლამის პერსონალიზაციაშიც შეიძლება იქნეს გამოყენებული. Google განმარტავს, რომ მას შეუძლია განსაზღვროს ზოგადი ტერიტორია, საიდანაც ადამიანი ეძებს ინფორმაციას, და ეს ინფორმაცია გამოიყენოს უფრო შესაბამისი რეკლამების საჩვენებლად.

მაგალითად, თუ ადამიანი ეძებს სიტყვას „რესტორანი“ და სისტემამ იცის, რომ ის კონკრეტულ ქალაქში იმყოფება, სრულიად ლოგიკურია, რომ მას სხვა ქვეყნის რესტორნების ნაცვლად ახლომდებარე დაწესებულებების რეკლამები ან შედეგები აჩვენოს.

ეს არ ნიშნავს, რომ სისტემამ აუცილებლად იცის თქვენი ზუსტი მისამართი ან მუდმივად გითვალთვალებთ. სხვადასხვა სერვისი განსხვავებულ მონაცემებს იყენებს და კონკრეტული ინფორმაცია დამოკიდებულია მოწყობილობისა და ანგარიშის პარამეტრებზე.

მაგრამ ზოგადი მდებარეობაც კი შეიძლება საკმარისი იყოს რეკლამის მნიშვნელოვნად შესაცვლელად.

ქუქიები — პატარა ფაილები დიდი მნიშვნელობით

ამ ისტორიაში ხშირად ჩნდება სიტყვა „ქუქი“ — cookie.

ქუქიები არის პატარა მონაცემები, რომლებიც ვებსაიტებსა და ბრაუზერებს მომხმარებლის სესიისა და სხვადასხვა ფუნქციის შესანარჩუნებლად შეუძლიათ გამოიყენონ. ყველა cookie რეკლამისთვის არ არსებობს. ზოგი აუცილებელია იმისთვის, რომ საიტმა უბრალოდ სწორად იმუშაოს.

მაგრამ ონლაინ რეკლამის ეკოსისტემაში მომხმარებლის ქცევის აღრიცხვა და სხვადასხვა საიტსა თუ სერვისს შორის ინფორმაციის დაკავშირება დიდი ხნის განმავლობაში მნიშვნელოვანი მექანიზმი იყო.

დღეს ეს სისტემა უფრო რთულია, ვიდრე უბრალოდ „ქუქიები“. გამოიყენება სხვადასხვა ტიპის იდენტიფიკატორი, ანგარიშზე დაფუძნებული მონაცემები, მოწყობილობის ინფორმაცია და სხვა ტექნოლოგიები.

ამიტომ თანამედროვე რეკლამის პერსონალიზაცია ერთ კონკრეტულ ტექნოლოგიაზე არ არის დამოკიდებული.

Facebook-სა და Google-ს ნამდვილად შეუძლიათ იცოდნენ თუ რა გაინტერესებთ

როდესაც სოციალურ ქსელში რეკლამას ხედავთ, ის ყოველთვის შემთხვევით არ არის შერჩეული.

მაგალითად, Google პირდაპირ წერს, რომ პერსონალიზებული რეკლამებისთვის შეიძლება გამოიყენოს მომხმარებლის აქტივობა Google-ის სერვისებში, მათ შორის ძიება და YouTube-ის ისტორია, ასევე საიტებსა და აპებში აქტივობა.

ეს იმას არ ნიშნავს, რომ სისტემა აუცილებლად „კითხულობს თქვენს გონებას“. ის აგროვებს უამრავ სიგნალს და მათი კომბინაციით ცდილობს განსაზღვროს, რომელი რეკლამა შეიძლება იყოს კონკრეტული ადამიანისთვის უფრო შესაბამისი.

სწორედ ამიტომ შეიძლება ერთსა და იმავე ვებსაიტზე ორი ადამიანი სრულიად განსხვავებულ რეკლამას ხედავდეს.

მაგრამ ყველაზე ცნობილი კითხვა მაინც ეს არის: ტელეფონი გვისმენს?

ეს საკითხი ინტერნეტში წლების განმავლობაში უამრავ კამათს იწვევს. ადამიანები ხშირად ამბობენ: „მე მეგობარს ველაპარაკე თვითმფრინავზე და შემდეგ თვითმფრინავების რეკლამა ვნახე“. ასეთი შემთხვევა შეიძლება მართლაც ძალიან დამაჯერებელი ჩანდეს. მაგრამ მხოლოდ რეკლამის გამოჩენა არ არის იმის მტკიცებულება, რომ ტელეფონმა საუბარი ჩაიწერა ან რეკლამისთვის გამოიყენა. უფრო ჩვეულებრივი ახსნა შეიძლება არსებობდეს.

შესაძლოა მანამდე თვითმფრინავების შესახებ სტატია წაიკითხეთ. შესაძლოა მსგავსი ვიდეო ნახეთ. შესაძლოა თქვენს საძიებო ისტორიაში მოგზაურობასთან დაკავშირებული ინფორმაცია იყო. შესაძლოა თქვენი მდებარეობა, ქცევა ან სხვა სარეკლამო სიგნალები უკვე მიუთითებდა მოგზაურობის ინტერესზე. შემდეგ კი თქვენ უბრალოდ შეამჩნიეთ რეკლამა.ეს უკანასკნელი დეტალი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.

რატომ გვგონია ხოლმე, რომ რეკლამა ჩვენს საუბარს მოჰყვა?

ადამიანის ტვინი დამთხვევებს ძალიან კარგად ამჩნევს.

თუ მთელი დღე ათასობით რეკლამას ხედავთ და მხოლოდ ერთი მათგანი ემთხვევა იმ თემას, რომელზეც ცოტა ხნის წინ იფიქრეთ, სწორედ ის ერთი შემთხვევა დაგამახსოვრდებათ. მაგრამ მანამდე რამდენი რეკლამა ნახეთ, რომლითაც საერთოდ არ დაინტერესებულხართ?

ალბათ ათობით ან ასობით.

ამიტომ შეიძლება შეიქმნას ძლიერი შთაბეჭდილება, თითქოს რეკლამა პირდაპირ ჩვენს საუბარს მოჰყვა, მაშინ როცა რეალურად რამდენიმე დამოუკიდებელი სიგნალი დაემთხვა ერთმანეთს.

ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ინტერნეტში თვალთვალის ან მონაცემთა შეგროვების საკითხები გამოგონილია. პირიქით — მონაცემების გამოყენება პერსონალიზებული რეკლამისთვის რეალური ტექნოლოგიური პრაქტიკაა. მაგრამ კონკრეტული რეკლამის გამოჩენიდან ავტომატურად ვერ დავასკვნით, რომ მოწყობილობამ ჩვენი საუბარი მოისმინა.

თანამედროვე რეკლამა ზოგჯერ ჩვენზე მეტს „ხვდება“, ვიდრე ჩვენ გვგონია

აქ ჩნდება კიდევ ერთი საინტერესო ფენომენი. ადამიანმა შეიძლება თავადაც ვერ იცოდეს, რომ კონკრეტული პროდუქტი აინტერესებს. მაგალითად, ბოლო ერთი თვის განმავლობაში ბევრჯერ ეძებს მოგზაურობის შესახებ ინფორმაციას, ათვალიერებს ავიაბილეთებს, კითხულობს სასტუმროებზე, უყურებს მოგზაურობის ვიდეოებს და ათვალიერებს ფოტოებს.

შემდეგ მის წინაშე ჩნდება ჩემოდნის რეკლამა. მას შეიძლება გაუკვირდეს: „მე ხომ ჩემოდანი საერთოდ არ მომიძებნია?“ მაგრამ ალგორითმისთვის ეს ლოგიკური არჩევანია. უამრავი სიგნალის ერთობლიობა მიუთითებს მოგზაურობის ინტერესზე, ხოლო ჩემოდანი ამ ინტერესთან დაკავშირებული პროდუქტია.

სარეკლამო სისტემა ყოველთვის არ ცდილობს იპოვოს ის, რაც უკვე გინდათ. ის შეიძლება ცდილობდეს იპოვოს ის, რაც შეიძლება მოგინდეთ.

კიდევ უფრო საინტერესოა, როცა რეკლამა სხვა მოწყობილობაზეც ჩნდება

წარმოიდგინეთ, რომ კომპიუტერით ინტერნეტში პროდუქტს ეძებთ, მოგვიანებით კი მსგავსი პროდუქტის რეკლამა ტელეფონზე ნახეთ. ამის უკან სხვადასხვა ტექნოლოგიური მექანიზმი შეიძლება იდგეს, მათ შორის ერთი ანგარიშით გამოყენებული სერვისები ან სხვა სარეკლამო იდენტიფიკატორები.

მაგრამ აქაც მნიშვნელოვანია სიფრთხილე: ერთი მოწყობილობიდან მეორეზე რეკლამის გამოჩენა თავისთავად არ ამტკიცებს, კონკრეტულად რომელი მონაცემი გამოიყენეს ამისთვის. თანამედროვე სარეკლამო სისტემა მრავალი წყაროსგან მიღებულ სიგნალს აერთიანებს.

iPhone-ებმა ამ სფეროში მნიშვნელოვანი ცვლილება შეიტანეს

კონფიდენციალურობის მხრივ საინტერესო მაგალითია Apple-ის App Tracking Transparency.

iOS 14.5-დან აპლიკაციებს მომხმარებლისგან ნებართვის მოთხოვნა უწევთ, როდესაც მათ სურთ მომხმარებლის აქტივობის თვალყურის დევნება სხვა კომპანიების აპებსა და ვებსაიტებში რეკლამისთვის ან მონაცემთა ბროკერებთან გაზიარებისთვის. მომხმარებელს შეუძლია ეს ნებართვა მისცეს ან უარყოს და შემდეგაც შეცვალოს არჩევანი.

ეს მნიშვნელოვანი ცვლილება იყო, რადგან მომხმარებელს უფრო მკაფიო არჩევანი მისცა იმის შესახებ, შეუძლია თუ არა აპლიკაციას მისი აქტივობის სხვადასხვა სერვისს შორის დაკავშირება.

თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ რეკლამები მთლიანად გაქრება ან რომ ინტერნეტი აღარ გამოიყენებს არანაირ ინფორმაციას. მაგალითად, კონტექსტური რეკლამა შეიძლება თავად იმ გვერდის ან კონტენტის მიხედვით შეირჩეს, რომელსაც ადამიანი ამ მომენტში ათვალიერებს.

რამდენად შეგვიძლია საკუთარი მონაცემების კონტროლი?

სრული ციფრული ანონიმურობა თანამედროვე ინტერნეტში რთული საკითხია, მაგრამ მომხმარებელს გარკვეული კონტროლი ნამდვილად აქვს.

Google-ის მომხმარებლებს შეუძლიათ ნახონ და მართონ ანგარიშში შენახული აქტივობის ნაწილი, მათ შორის ძიებასთან დაკავშირებული ისტორია, და შეცვალონ პერსონალიზებული რეკლამის პარამეტრები.

Google-ის My Ad Center-ში შესაძლებელია პერსონალიზებული რეკლამის გამორთვაც. ამის შემდეგ Google აღარ გამოიყენებს Google ანგარიშში შენახულ ინფორმაციასა და აქტივობას პერსონალიზებული რეკლამის შესარჩევად, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა რეკლამა გაქრება.

Apple-ის მოწყობილობებზე კი მომხმარებელს შეუძლია Settings > Privacy & Security > Tracking განყოფილებაში მართოს აპლიკაციების თვალთვალის ნებართვები.

ამ პარამეტრების გამოყენება სრულად არ წყვეტს ინტერნეტში მონაცემების არსებობას, მაგრამ მომხმარებელს მეტ კონტროლს აძლევს.

მაშ, ინტერნეტი ჩვენს ფიქრებს კითხულობს?

არა.

მაგრამ შეიძლება ზოგჯერ სწორედ ასე მოგვეჩვენოს.

თანამედროვე ინტერნეტს ჩვენი ინტერესების შესახებ იმდენი სიგნალი აქვს, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში შეუძლია საკმაოდ ზუსტად ივარაუდოს, რითი შეიძლება დავინტერესდეთ შემდეგ.

ჩვენ ვეძებთ ინფორმაციას, ვუყურებთ ვიდეოებს, ვსტუმრობთ საიტებს, ვაჭერთ ბმულებს, ვიყენებთ აპლიკაციებს და ვტოვებთ სხვა ციფრულ კვალსაც. თითოეული ასეთი მოქმედება ცალკე შეიძლება უმნიშვნელო ჩანდეს, მაგრამ მათი გაერთიანებისას იქმნება საკმაოდ დეტალური სურათი ჩვენი ინტერესებისა და ქცევის შესახებ.

ამიტომ შემდეგ ჯერზე, როცა მეგობართან რაიმეზე ისაუბრებთ და რამდენიმე წუთში იმავე თემაზე რეკლამას დაინახავთ, აუცილებლად არ უნდა იფიქროთ, რომ ტელეფონმა თქვენი საუბარი მოისმინა.

შეიძლება უბრალოდ იმაზე მეტი ციფრული კვალი დატოვეთ, ვიდრე თავად იცოდით. და სწორედ ეს არის თანამედროვე ინტერნეტის ერთ-ერთი ყველაზე უცნაური პარადოქსი:

მას შეიძლება საერთოდ არ სჭირდებოდეს თქვენი მოსმენა იმისთვის, რომ გამოიცნოს, რა გაინტერესებთ.

თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.