აკრძალული ფილოსოფოსი: ვინ იყო სინამდვილეში მაკიაველი?
თუ დღეს ვინმეს ვუწოდებთ ცივ, ულმობელ და მიზნისთვის ყველაფერზე წამსვლელ პოლიტიკოსს, ხშირად ვამბობთ: „მაკიაველისტია“. მაგრამ ვინ იყო სინამდვილეში ნიკოლო მაკიაველი და რატომ იქცა მისი სახელი საუკუნეების განმავლობაში შიშის, სკანდალისა და ლეგენდების წყაროდ?
ფლორენციელი მოხელე, რომელიც ისტორიას შეცვლიდა
ნიკოლო მაკიაველი 1469 წელს, იტალიის ქალაქ ფლორენციაში დაიბადა. იგი იყო მოაზროვნე, პოლიტიკური მოღვაწე, ფილოსოფოსი, მწერალი და სამხედრო-თეორიული ნაშრომების ავტორი. მაკიაველი ფლორენციის მთავრობაში რამდენიმე თანამდებობას იკავებდა, რომელიც რესპუბლიკის დიპლომატიურ ურთიერთობებზე იყო პასუხისმგებელი. სწორედ სამსახურის დროს ნახა მან ახლოდან ის, რასაც სხვებმა მხოლოდ ჭორებით იცოდნენ:
ინტრიგები, ღალატი, ძალაუფლებისთვის ბრძოლა, მოკავშირეთა მოულოდნელი შეცვლა.
ამ გამოცდილებამ მაკიაველი ერთ დასკვნამდე მიიყვანა: პოლიტიკა არ ემორჩილება მორალის კანონებს ისე, როგორც ამას ადამიანები ისურვებდნენ.
წიგნი, რომელმაც შოკი მოახდინა – „მთავარი“
1513 წელს მაკიაველმა დაწერა თავისი ყველაზე ცნობილი ნაშრომი – „Il Principe“ („მთავარი“).
ეს არ იყო იდეალისტური ტრაქტატი კეთილ მმართველზე. პირიქით, მაკიაველი პირდაპირ ამბობდა:
- მმართველს ხშირად უწევს ტყუილი
- ძალა უფრო ეფექტურია, ვიდრე სიყვარული
- მიზნის მისაღწევად ზოგჯერ სისასტიკეც აუცილებელია
სწორედ აქ გაჩნდა ფრაზა, რომელიც მას არასდროს დაუწერია, მაგრამ სამუდამოდ მიეწერა:
„მიზანი ამართლებს საშუალებას“.
ეშმაკის ადვოკატი თუ რეალისტი მოაზროვნე?
მაკიაველის იდეებმა თანამედროვეები შოკში ჩააგდო. ბევრი თვლიდა, რომ ასეთი აზრები მხოლოდ ბოროტ გონებას შეიძლებოდა დაბადებოდა. გაჩნდა ლეგენდაც, თითქოს მან ცოდნა ეშმაკთან დადებული შეთანხმების შედეგად მიიღო. რეალურად კი მაკიაველი არ ასწავლიდა ბოროტებას –
ის აღწერდა რეალობას ისეთად, როგორიც იყო. მისი აზრით, პოლიტიკოსი, რომელიც მხოლოდ სიკეთეზე ფიქრობს, ხშირად მარცხდება მათთან, ვინც წესებს არ იცავს.
იყო თუ არა „მთავარი“ ფარული სატირა?
ზოგი ისტორიკოსი დღემდე ფიქრობს, რომ მაკიაველმა წიგნი ირონიული მიზნით დაწერა – თითქოს მან განზრახ გამოაჩინა ტირანის ნამდვილი სახე, რათა ხალხს დაენახა, როგორ ფიქრობს ძალაუფლებით შეპყრობილი ადამიანი.
მტკიცებულება არ არსებობს, მაგრამ ეს თეორია მაკიაველს კიდევ უფრო იდუმალ ფიგურად აქცევს.
აკრძალული ავტორი და აკრძალული აზრები
მაკიაველის ნაწარმოებები კათოლიკურმა ეკლესიამ აკრძალა და შეიყვანა აკრძალულ წიგნთა სიაში.
აკრძალვამ კი საპირისპირო შედეგი გამოიღო – მისი წიგნები კიდევ უფრო პოპულარული გახდა.
აკრძალული ტექსტი ყოველთვის იზიდავს მკითხველს.
მაკიაველი და მისი ნამდვილი სახე
საინტერესოა, რომ მაკიაველი მხოლოდ ცივი პოლიტიკის მომხრე არ იყო. სხვა ნაშრომებში, განსაკუთრებით „დისკურსებში ტიტუს ლივიუსზე“, იგი რესპუბლიკურ თავისუფლებას, კანონს და მოქალაქეთა მონაწილეობას იცავდა.
ეს ნიშნავს, რომ მაკიაველი:
- არ იყო ტირანიის მქადაგებელი
- იყო რეალისტი, რომელიც ადამიანურ ბუნებას აკვირდებოდა
რატომ არის მაკიაველი დღესაც აქტუალური?
დღეს, როცა თანამედროვე პოლიტიკას ვუყურებთ, ხშირად ვხედავთ იმავე სქემებს, რომლებიც მაკიაველმა აღწერა:
- ძალაუფლება და მისი შენარჩუნება
- იმიჯი და შიში
- სიტყვებსა და რეალურ ქმედებებს შორის სხვაობა
ამიტომაც, ხუთ საუკუნეზე მეტი ხნის შემდეგაც, მაკიაველი კვლავ აქტუალურია.
ნიკოლო მაკიაველი სამართლიანად ითვლება თანამედროვე პოლიტიკური ფილოსოფიისა და პოლიტოლოგიის ფუძემდებლად. ის იყო პირველი ევროპის რეალობაში, რომელმაც დასვა საკითხი მორალურ ნორმებსა და პოლიტიკურ მიზანშეწონილობას შორის ურთიერთობაზე ფილოსოფიასა და ისტორიაში და სცადა მასზე პასუხის გაცემა. შეიძლება მისი იდეები არ მოგვწონდეს, მაგრამ ერთ რამეს ვერ ვუარვყოფთ:
მაკიაველმა, პირველმა, დაუფარავად გააშიშვლა ძალაუფლების ნამდვილი, დაუნდობელი და ამორალური სახე, რამაც იგი პოლიტიკური ფილოსოფიისა და პოლიტოლოგიის ლეგენდად აქცია.
სტატიაში გამოყენებული ფოტოები აღებულია Wikimedia Commons-დან და წარმოადგენს საჯარო მასალას.
თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.
