ივან ილინი — რუსული იმპერიული აზროვნების ფილოსოფოსი, რომლის იდეებსაც დღეს პუტინი ეყრდნობა

შესავალი

XX და XXI საუკუნეების რუსეთის პოლიტიკური ისტორიის გასაგებად მხოლოდ თანამედროვე მოვლენების შესწავლა საკმარისი არ არის. ხშირად საჭიროა იმ იდეების მოძიება, რომლებმაც გავლენა მოახდინა ქვეყნის პოლიტიკურ აზროვნებაზე.

ერთ-ერთი ყველაზე საკამათო ფიგურა ამ თვალსაზრისით არის ივან ალექსანდროვიჩ ილინი — რუსი ფილოსოფოსი, იურისტი და პოლიტიკური მოაზროვნე, რომლის სახელიც ბოლო წლებში განსაკუთრებით ხშირად ისმის რუსეთის პოლიტიკურ დისკურსში.

ილინი სიცოცხლეში არ ყოფილა ისეთი ცნობილი ფიგურა, როგორიც ზოგიერთი სხვა რუსი მოაზროვნე, თუმცა მისი ნაშრომები თანამედროვე რუსეთში კვლავ აქტიურად განიხილება. რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმერ პუტინმა არაერთხელ მოიხსენია ილინი და მისი იდეები, რის გამოც ბევრი მკვლევარი ცდილობს გააანალიზოს, რა გავლენა მოახდინა ამ ფილოსოფოსის შეხედულებებმა თანამედროვე რუსულ იდეოლოგიაზე.

ზოგიერთი ისტორიკოსი ილინს რუსული ფაშისტური აზროვნების ერთ-ერთ წინამორბედად მიიჩნევს, ზოგი კი მას უფრო ფართო რუსული კონსერვატიზმისა და ნაციონალისტური ფილოსოფიის წარმომადგენლად განიხილავს.

ვინ იყო ივან ილინი?

ივან ალექსანდროვიჩ ილინი დაიბადა 1883 წელს მოსკოვში, რუსეთის იმპერიაში.

იგი განათლებით იურისტი იყო და სწავლობდა მოსკოვის უნივერსიტეტში. ახალგაზრდა ასაკში იგი დაინტერესებული იყო ფილოსოფიით, სამართლის თეორიითა და სახელმწიფოს ბუნებით.

1917 წლის ბოლშევიკური რევოლუციის შემდეგ ილინი კომუნისტური ხელისუფლების ერთ-ერთი კრიტიკოსი გახდა. ის უარყოფითად აფასებდა ბოლშევიზმს და თვლიდა, რომ საბჭოთა სისტემა ანადგურებდა რუსეთის ისტორიულ და სულიერ საფუძვლებს.

1922 წელს საბჭოთა ხელისუფლებამ იგი სხვა ინტელექტუალებთან ერთად ქვეყნიდან გააძევა ე.წ. „ფილოსოფოსთა გემით“. ამის შემდეგ ილინი ცხოვრობდა ევროპაში, ძირითადად გერმანიასა და მოგვიანებით შვეიცარიაში.

ემიგრაციაში მან განავითარა საკუთარი პოლიტიკური ფილოსოფია, რომელიც ეფუძნებოდა ძლიერ სახელმწიფოს, ეროვნულ ერთიანობასა და რუსეთის განსაკუთრებული ისტორიული როლის იდეას.

ილინის მთავარი იდეები

ძლიერი სახელმწიფოს იდეა

ილინის პოლიტიკური ხედვის ერთ-ერთი მთავარი ელემენტი იყო ძლიერი სახელმწიფოს აუცილებლობა.

მისი აზრით, ქვეყანა ვერ იარსებებდა სუსტი ხელისუფლებით, რადგან შიდა დაპირისპირება და უცხოური გავლენები სახელმწიფოს დაშლას გამოიწვევდა.

იგი ფიქრობდა, რომ რუსეთს სჭირდებოდა ისეთი ხელისუფლება, რომელიც დაიცავდა ეროვნულ ინტერესებს და შეინარჩუნებდა საზოგადოების ერთიანობას.

მისი კრიტიკოსები ამ შეხედულებაში ხედავენ ავტორიტარული მმართველობის გამართლებას.

ლიბერალური დემოკრატიის კრიტიკა

ილინი სკეპტიკურად უყურებდა დასავლურ დემოკრატიულ მოდელს.

მისი აზრით, მხოლოდ არჩევნები და პოლიტიკური კონკურენცია ვერ უზრუნველყოფდა სახელმწიფოს სტაბილურობას.

ის თვლიდა, რომ პოლიტიკაში მთავარი უნდა ყოფილიყო არა ინდივიდუალური ინტერესები, არამედ საერთო ეროვნული მიზანი.

ამ შეხედულებებმა მოგვიანებით მრავალი კრიტიკოსი მიიყვანა დასკვნამდე, რომ ილინის ფილოსოფია ეწინააღმდეგებოდა ლიბერალურ დემოკრატიას.

რუსეთის განსაკუთრებული მისია

ილინის ნაწერებში ხშირად გვხვდება იდეა, რომ რუსეთს გააჩნია განსაკუთრებული ისტორიული და სულიერი მისია.

მისი აზრით, რუსეთი არ უნდა ცდილობდეს დასავლეთის მოდელების პირდაპირ გამეორებას, რადგან მას საკუთარი ცივილიზაციური გზა აქვს.

სწორედ ეს იდეა გახდა თანამედროვე რუსული „განსაკუთრებული გზის“ კონცეფციის ერთ-ერთი ინტელექტუალური წყარო.

რატომ უკავშირებენ ილინს ფაშიზმს?

ივან ილინის შეფასება დღემდე სადავოა.

ზოგი მკვლევარი მას რუსული ფაშისტური აზროვნების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან წარმომადგენლად მიიჩნევს, რადგან მისი პოლიტიკური შეხედულებები შეიცავდა რამდენიმე ელემენტს, რომლებიც მსგავსია ევროპული ავტორიტარული მოძრაობების იდეებისა:

• ძლიერი ლიდერის მხარდაჭერა;
• ლიბერალური დემოკრატიის უარყოფა;
• სახელმწიფოს განსაკუთრებული როლის ხაზგასმა;
• ეროვნული ერთიანობის იდეის წინ წამოწევა.

1930-იან წლებში, როდესაც ევროპაში ფაშისტური რეჟიმები ძლიერდებოდა, ილინი წერდა პოლიტიკურ საკითხებზე და ზოგიერთ ტექსტში გამოხატავდა სიმპათიას ისეთი მმართველობის ფორმების მიმართ, სადაც სახელმწიფო და საზოგადოება მკაცრად იყო ორგანიზებული.

თუმცა ისტორიკოსების ნაწილი აღნიშნავს, რომ ილინი არ იყო ნაცისტური იდეოლოგიის წარმომადგენელი და არ ემხრობოდა რასობრივ თეორიებს, რომლებიც გერმანულ ნაციზმს ახასიათებდა.

ამიტომ უფრო ზუსტი იქნება მისი აღწერა როგორც რუსული რადიკალური კონსერვატიული და ნაციონალისტური აზროვნების წარმომადგენლის, რომლის იდეებს ფაშისტურ ელემენტებთან მსგავსების გამო აკრიტიკებენ.

ივან ილინი და თეთრი ემიგრაცია

საბჭოთა ხელისუფლებისგან დევნილი ილინი შეუერთდა რუს ემიგრანტ ინტელექტუალთა წრეებს, რომლებიც ოცნებობდნენ რუსეთის აღდგენაზე ბოლშევიზმის შემდეგ.

ამ ჯგუფებში არსებობდა სხვადასხვა მიმართულება:

• მონარქისტები;
• ნაციონალისტები;
• ანტიკომუნისტები;
• ავტორიტარული სახელმწიფოს მხარდამჭერები.

ილინი განსაკუთრებით აკრიტიკებდა დასავლურ ინდივიდუალიზმს და მიაჩნდა, რომ რუსეთის მომავალი უნდა დაფუძნებულიყო სულიერ და ეროვნულ ღირებულებებზე.

ილინის დაბრუნება თანამედროვე რუსულ პოლიტიკაში

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ილინის იდეების მიმართ ინტერესი გაიზარდა.

2000-იანი წლებიდან მისი წიგნები კვლავ გავრცელდა რუსულ პოლიტიკურ და ინტელექტუალურ წრეებში.

ვლადიმერ პუტინს არაერთხელ უხსენებია ილინი თავის გამოსვლებში. რუსეთის ხელისუფლების წარმომადგენლები ხშირად მიმართავენ ისეთ თემებს, რომლებიც ახლოსაა ილინის ხედვებთან:

• ძლიერი სახელმწიფო;
• ეროვნული სუვერენიტეტი;
• რუსეთის განსაკუთრებული ისტორიული როლი;
• დასავლეთისგან განსხვავებული განვითარების გზა.

2010-იან წლებში რუსეთის ხელისუფლებამ ილინის ნაშრომების გავრცელებასაც შეუწყო ხელი და მისი წიგნები ზოგიერთ სახელმწიფო სტრუქტურაში გამოიყენებოდა.

რატომ არის ილინი მნიშვნელოვანი პუტინის რუსეთის გასაგებად?

მკვლევართა ნაწილის აზრით, ილინი პირდაპირ არ განსაზღვრავს რუსეთის მთელ პოლიტიკას, მაგრამ მისი იდეები წარმოადგენს იმ ინტელექტუალური ტრადიციის ნაწილს, რომელიც თანამედროვე რუსულ ნაციონალიზმს კვებავს.

ეს ტრადიცია აერთიანებს რამდენიმე ძირითად შეხედულებას:

• რუსეთი როგორც განსაკუთრებული ცივილიზაცია;
• ძლიერი ცენტრალიზებული ხელისუფლების აუცილებლობა;
• დასავლეთის პოლიტიკური მოდელების უარყოფა;
• ისტორიული იმპერიული სივრცის მნიშვნელობა.

სწორედ ამიტომ ილინი ხშირად განიხილება არა მხოლოდ როგორც წარსულის ფილოსოფოსი, არამედ როგორც თანამედროვე რუსეთის იდეოლოგიური ფესვების ერთ-ერთი სიმბოლო.

სხვა ფიგურები რუსულ ნაციონალისტურ აზროვნებაში

ილინის გარდა, თანამედროვე რუსულ იდეოლოგიურ სივრცეში ხშირად ახსენებენ სხვა მოაზროვნეებსაც.

მათ შორისაა ალექსანდრ დუგინი — ევრაზიული მოძრაობის ერთ-ერთი მთავარი თეორეტიკოსი, რომელიც მხარს უჭერს რუსეთის განსაკუთრებული ცივილიზაციური გზის იდეას.

ასევე მნიშვნელოვანია სხვადასხვა მონარქისტული და ანტილიბერალური მოძრაობები, რომლებიც რუსეთის იმპერიულ წარსულს დადებითად აფასებენ.

დასკვნა

ივან ილინი ერთ-ერთი ყველაზე საკამათო რუსი ფილოსოფოსია.

მისი მხარდამჭერები მას ხედავენ როგორც მოაზროვნეს, რომელიც იცავდა რუსეთის კულტურულ იდენტობას და სახელმწიფოებრივ დამოუკიდებლობას.

მისი კრიტიკოსები კი მიიჩნევენ, რომ მისი იდეები ხელს უწყობს ავტორიტარული მმართველობის, იმპერიული ამბიციებისა და ანტილიბერალური პოლიტიკის გამართლებას.

სწორედ ამ წინააღმდეგობის გამო გახდა ილინის სახელი თანამედროვე რუსეთის ერთ-ერთი ყველაზე განხილვადი ინტელექტუალური სიმბოლო.

ფილოსოფოსი, რომელიც თითქმის დავიწყებული იყო საბჭოთა პერიოდში, დღეს კვლავ აღმოჩნდა პოლიტიკური ბრძოლის ცენტრში — როგორც რუსეთის წარსულისა და მისი შესაძლო მომავლის ერთ-ერთი ინტერპრეტაცია.

სტატიაში გამოყენებული ფოტოები აღებულია Wikimedia Commons-დან და წარმოადგენს საჯარო მასალას.

თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.