პაბლო პიკასო — ადამიანი, რომელმაც ხელოვნებაზე წარმოდგენა შეცვალა

პაბლო პიკასო მხოლოდ ცნობილი მხატვარი არ ყოფილა. მე-20 საუკუნის ხელოვნების ისტორიაში მისი სახელი იმ ადამიანებთან ერთად დგას, რომლებმაც სამყაროს არა მხოლოდ ახალი ნახატები, არამედ საგნების დანახვის სრულიად განსხვავებული გზა შესთავაზეს. პიკასომ რეალისტური ფორმების ერთგულება თანდათან უარყო და ადამიანების, საგნების, სივრცისა და მოძრაობის გამოსახვის ისეთი მეთოდები შექმნა, რომლებმაც საუკუნეების განმავლობაში ჩამოყალიბებული მხატვრული წესები შეარყია. მისი ცხოვრება თითქმის მთელი საუკუნის ისტორიის ფონზე ვითარდებოდა — ესპანეთისა და ევროპის პოლიტიკური ცვლილებები, ორი მსოფლიო ომი, ესპანეთის სამოქალაქო ომი, ავანგარდული ხელოვნების დაბადება და ხელოვნების ბაზრის სწრაფი განვითარება. პიკასოს შემოქმედებამ სხვადასხვა ეტაპი გაიარა: ლურჯი და ვარდისფერი პერიოდებიდან კუბიზმამდე, სიურრეალიზმის გავლენამდე, კლასიცისტურ ნამუშევრებამდე, ქანდაკებამდე, კერამიკამდე და პოლიტიკურად დატვირთულ ხელოვნებამდე.

ბავშვი, რომელმაც ხატვა ძალიან ადრე დაიწყო

პაბლო რუის პიკასო 1881 წლის 25 ოქტომბერს ესპანეთის ქალაქ მალაგაში დაიბადა. მისი მამა, ხოსე რუის ბლასკო, მხატვარი და ხელოვნების მასწავლებელი იყო, ამიტომ პაბლო ხელოვნების სამყაროში ფაქტობრივად ბავშვობიდანვე აღმოჩნდა. ოჯახი მოგვიანებით ბარსელონაში გადავიდა, სადაც ახალგაზრდა პიკასომ ხელოვნების აკადემიაში დაიწყო სწავლა. მისი ადრეული ნამუშევრები საკმაოდ ტრადიციული იყო და ახალგაზრდა მხატვარი ტექნიკურად ძალიან კარგად ხატავდა. სწორედ ეს ქმნის პიკასოს ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე საინტერესო წინააღმდეგობას: ადამიანი, რომელსაც შეეძლო აკადემიური წესების შესაბამისად შესანიშნავი რეალისტური ნახატების შექმნა, მოგვიანებით სწორედ ამ წესების წინააღმდეგ წავიდა. 1890-იანი წლების ბოლოს ის ბარსელონის ავანგარდულ წრეებს დაუახლოვდა, ხოლო 1900 წელს პირველად გაემგზავრა პარიზში. რამდენიმე წლის შემდეგ პარიზი მისი ცხოვრების მთავარ ქალაქად იქცა.

პარიზი და ცხოვრების ბნელი პერიოდი

პიკასოს ახალგაზრდობა სულაც არ ყოფილა მხოლოდ წარმატებების ისტორია. 1901 წელს მისი ახლო მეგობარი კარლოს კასაგემასი თვითმკვლელობით გარდაიცვალა. ამ ტრაგედიამ ახალგაზრდა მხატვარზე უდიდესი გავლენა მოახდინა. ამავე პერიოდში პიკასო ფინანსურად მძიმე მდგომარეობაში იყო და პარიზში ხელოვანისთვის არც ისე მარტივ ცხოვრებას ეწეოდა. მისი ნახატების ფერები თანდათან შეიცვალა და ცივი ლურჯი ტონები დომინანტი გახდა. სწორედ ასე დაიწყო ის პერიოდი, რომელსაც დღეს „ლურჯ პერიოდს“ უწოდებენ. პიკასოს ნახატებში გამოჩნდნენ ღარიბები, უსახლკაროები, მარტოხელა ადამიანები, ბრმები, დედები და ბავშვები. მათი სხეულები ხშირად გამხდარი და დაღლილია, სახეები კი სევდას გამოხატავს. პიკასოს პარიზის მუზეუმის მიხედვით, კასაგემასის სიკვდილმა და საკუთარი სიღარიბის გამოცდილებამ ამ პერიოდის მელანქოლიურ სამყაროზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა.

ლურჯი პერიოდი საინტერესოა იმითაც, რომ პიკასომ ფერი უბრალოდ ესთეტიკურ თვალსაზრისით არ გამოიყენა. ლურჯი მისთვის განწყობის გამომხატველ საშუალებად იქცა. ამ პერიოდში შექმნილ ავტოპორტრეტში ახალგაზრდა პიკასო საკუთარ თავს გაცილებით უფროს, დაღლილ და ჩაფიქრებულ ადამიანად წარმოგვიდგენს. თითქოს მხატვარი ცდილობდა არა მხოლოდ სხვა ადამიანების ტკივილის, არამედ საკუთარი შინაგანი მდგომარეობის გამოსახვას. თუმცა ეს პერიოდი სამუდამოდ არ გაგრძელებულა. რამდენიმე წლის შემდეგ მისი ნახატები უფრო თბილი ფერებით აივსო და სამყაროც შეიცვალა.

ვარდისფერი პერიოდი — სევდიდან ახალი სამყაროსკენ

დაახლოებით 1904–1905 წლებში პიკასოს შემოქმედებაში ახალი ფერები გამოჩნდა. ლურჯის ნაცვლად ვარდისფერი, ნარინჯისფერი და თბილი ტონები გაჩნდა. მის ნახატებში განსაკუთრებით ხშირად ჩნდებოდნენ ცირკის მსახიობები, აკრობატები და არლეკინები. ეს იყო ე.წ. „ვარდისფერი პერიოდი“. ამ ცვლილებას მხოლოდ ფერების შეცვლა არ უნდა ვუწოდოთ. პიკასოს ხელოვნება თანდათან უფრო რთულდებოდა და მხატვარი ადამიანების გარეგნობის მიღმა მათი შინაგანი მდგომარეობის ჩვენებასაც ცდილობდა. ამ პერიოდში მან გაიცნო კოლექციონერები და ხელოვნების მნიშვნელოვანი ფიგურები, მათ შორის ლეო და გერტრუდა სტაინები, რომელთა წრემ ახალგაზრდა მხატვრის კარიერაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა.

პიკასოსთვის პარიზი მხოლოდ საცხოვრებელი ადგილი არ იყო. ეს იყო უზარმაზარი ლაბორატორია, სადაც სხვადასხვა ეპოქის, ქვეყნისა და კულტურის ხელოვნება ერთმანეთთან იკვეთებოდა. ის ათვალიერებდა მუზეუმებს, აკვირდებოდა სხვა მხატვრებს და მუდმივად ეძებდა ახალ ფორმებს. სწორედ ამ ძიებამ მიიყვანა იგი ერთ-ერთ ყველაზე რადიკალურ ნამუშევრამდე, რომელმაც თანამედროვე ხელოვნების მიმართულება შეცვალა.

„ავინიონის ქალიშვილები“ — ნახატი, რომელმაც ყველა დააბნია

1907 წელს პიკასომ შექმნა ნამუშევარი, რომელიც დღეს თანამედროვე ხელოვნების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს გარდამტეხ მომენტად ითვლება — „Les Demoiselles d’Avignon“, ანუ „ავინიონის ქალიშვილები“. ნახატზე ხუთი ქალი არის გამოსახული, მაგრამ მათი სხეულები და სახეები ტრადიციული სილამაზის პრინციპებს საერთოდ არ ემორჩილება. ფიგურები კუთხეების, მკვეთრი ხაზებისა და ერთმანეთზე გადაფარებული სიბრტყეებისგან შედგება. პერსპექტივაც თითქოს დაიშალა: სხეულის სხვადასხვა ნაწილი ერთდროულად სხვადასხვა მხრიდან არის ნაჩვენები.

პიკასოს ამ ნამუშევარზე მუშაობა რამდენიმე თვის განმავლობაში არ შეუწყვეტია. მან შექმნა უამრავი მოსამზადებელი ესკიზი და ნახატი, რომლებშიც კომპოზიციას მუდმივად ცვლიდა. თავდაპირველი იდეა საბოლოო ვერსიისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა. განსაკუთრებით საინტერესოა ისიც, რომ ნახატის მარცხენა მხარეს თავდაპირველად მამაკაცი უნდა ყოფილიყო გამოსახული, მაგრამ პიკასომ საბოლოოდ ეს ფიგურაც ქალად აქცია. საბოლოო ნამუშევარი იმდენად რადიკალური აღმოჩნდა, რომ როდესაც ის პირველად ნახეს, ბევრმა ხელოვანმა და კრიტიკოსმა შოკი განიცადა. მოგვიანებით ნახატს თანამედროვე ხელოვნების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გარდამტეხ ნამუშევრად მიიჩნევენ.

ამ ნამუშევრის ისტორია კიდევ უფრო საინტერესო ხდება მისი გავლენების გამო. პიკასო დაინტერესებული იყო ევროპული ხელოვნებით, ძველი იბერიული ქანდაკებებით, აფრიკული ნიღბებითა და ოკეანური ხელოვნებით. დღეს ამ გავლენებზე საუბარი უფრო ფრთხილად და კრიტიკულად ხდება, რადგან ამ ნამუშევრების ნაწილი ევროპაში კოლონიური სისტემის მეშვეობით აღმოჩნდა. პიკასომ სხვადასხვა წყაროდან მიღებული ფორმები საკუთარი მხატვრული ენის შესაქმნელად გადაამუშავა. სწორედ ამიტომ „ავინიონის ქალიშვილები“ მხოლოდ ერთი ნახატი არ არის — ის იმ ეპოქის კულტურული ურთიერთობების, მხატვრული ექსპერიმენტისა და ევროპული ხელოვნების ძველი წესების რღვევის რთული მაგალითია.

როგორ დაიბადა კუბიზმი

„ავინიონის ქალიშვილების“ შემდეგ პიკასო კიდევ უფრო შორს წავიდა. მას შეუერთდა ფრანგი მხატვარი ჟორჟ ბრაკი და მათი თანამშრომლობა თანამედროვე ხელოვნების ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან მოვლენად იქცა. ორივე მხატვარი ცდილობდა ისეთი გამოსახულების შექმნას, სადაც საგანი მხოლოდ ერთი კუთხიდან არ იქნებოდა დანახული. მათ დაიწყეს ფორმების დაშლა, გეომეტრიული სიბრტყეების გამოყენება და სხვადასხვა პერსპექტივის ერთ ნამუშევარში გაერთიანება. ასე ჩამოყალიბდა კუბიზმი — მოძრაობა, რომელიც მე-20 საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ მხატვრულ მიმართულებად იქცა. პიკასოს პარიზის მუზეუმი კუბიზმის ჩამოყალიბებას სწორედ პიკასოსა და ბრაკის თანამშრომლობასა და მეგობრობას უკავშირებს.

კუბიზმის იდეა ერთი შეხედვით მარტივი ჩანს, მაგრამ სინამდვილეში რევოლუციური იყო. თუ ტრადიციული მხატვრობა ცდილობდა მაყურებლისთვის საგანი ისეთი სახით ეჩვენებინა, როგორც მას ერთი კონკრეტული წერტილიდან დაინახავდა, კუბიზმი ცდილობდა დროისა და სივრცის ერთდროულად გაერთიანებას. მაგალითად, სახე შეიძლება ერთდროულად გვერდიდანაც ჩანდეს და წინიდანაც. მაგიდა შეიძლება რამდენიმე სხვადასხვა კუთხიდან იყოს წარმოდგენილი. ნივთის „სწორი“ გარეგნობის ნაცვლად მხატვარი ცდილობდა მისი სტრუქტურის ჩვენებას. ეს უკვე აღარ იყო სამყაროს ფოტოსავით გადმოცემა — ეს იყო სამყაროს ხელახლა აგება.

პიკასო და მუდმივი ცვლილება

პიკასოს ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი თვისება ის იყო, რომ მას საკუთარი სტილის გამეორება არ აკმაყოფილებდა. როდესაც რომელიმე მიმართულებაში წარმატებას აღწევდა, ხშირად ისევ იწყებდა ექსპერიმენტს. სწორედ ამიტომ პიკასოს შემოქმედება ერთ მთლიან სტილში ვერ ეტევა. კუბიზმის შემდეგ მისი ხელოვნება კვლავ შეიცვალა. მან თეატრისა და ბალეტის პროექტებზე დაიწყო მუშაობა, მოგვიანებით ნეოკლასიციზმის გავლენითაც შექმნა ნამუშევრები, დაინტერესდა სიურრეალიზმით, ქანდაკებით, კერამიკითა და გრაფიკით. მისი კარიერის სხვადასხვა ეტაპზე სრულიად განსხვავებული პიკასოები თითქოს ერთმანეთის გვერდით არსებობენ.

სწორედ ეს არის მისი შემოქმედების ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო მხარე. თუ მხოლოდ რამდენიმე ცნობილ ნახატს შევხედავთ, შეიძლება ვიფიქროთ, რომ პიკასო ყოველთვის გეომეტრიულად დამსხვრეულ ადამიანებს ხატავდა. სინამდვილეში მისი შემოქმედება გაცილებით ფართოა. მისი კარიერა დაახლოებით შვიდ ათწლეულს გაგრძელდა და ამ დროის განმავლობაში მან მხატვრობის გარდა ქანდაკებაში, კერამიკაში, გრავიურასა და ნახატშიც იმუშავა. მეტროპოლიტენის მუზეუმის კოლექცია მისი შემოქმედების მრავალფეროვნებას სწორედ სხვადასხვა პერიოდიდან აღებულ ნახატებში, ქანდაკებებში, კერამიკასა და გრაფიკულ ნამუშევრებში აჩვენებს.

პიკასოს ქალები

პიკასოს პირადი ცხოვრება მისი ბიოგრაფიის ერთ-ერთი ყველაზე რთული ნაწილია. მის ცხოვრებაში რამდენიმე მნიშვნელოვანი ქალი იყო და მათგან ბევრი მისი შემოქმედების ნაწილადაც იქცა. პიკასო ხშირად ხატავდა იმ ქალებს, რომლებთანაც ახლო ურთიერთობა ჰქონდა, მაგრამ მათი გამოსახულება სხვადასხვა პერიოდში რადიკალურად იცვლებოდა. ერთი და იგივე ადამიანი მის სხვადასხვა ნამუშევარში სრულიად განსხვავებულად შეიძლება გამოიყურებოდეს — ეს ნაწილობრივ იმის შედეგიც იყო, რომ პიკასო ადამიანების ფიზიკურ გარეგნობაზე მეტად საკუთარი შინაგანი აღქმის გადმოცემით იყო დაინტერესებული.

ამ ურთიერთობების ისტორია მარტივი რომანტიკული ამბავი არ ყოფილა. პიკასოს პირადი ცხოვრება წლების განმავლობაში დავისა და კრიტიკის საგნად იქცა, განსაკუთრებით მისი დამოკიდებულების გამო პარტნიორების მიმართ. ამიტომ პიკასოს ხელოვნების შეფასებისას მისი პირადი ცხოვრების იგნორირება შეუძლებელია, თუმცა არც მისი შემოქმედების ყველა ცვლილების მხოლოდ პირადი ურთიერთობებით ახსნა იქნება სწორი. მისი ქალების პორტრეტები ხშირად აჩვენებს, თუ როგორ იცვლებოდა თავად მხატვრის ხედვა ადამიანზე, სხეულზე, სიყვარულზე და საკუთარ თავზე.

„გერნიკა“ — როდესაც ხელოვნება ომის წინააღმდეგ ყვირის

1930-იანი წლების მეორე ნახევარში ესპანეთში სამოქალაქო ომი მძვინვარებდა. 1937 წელს ესპანეთის ქალაქ გერნიკაზე განხორციელებულმა დაბომბვამ პიკასოზე ღრმა გავლენა მოახდინა. ამ მოვლენების ფონზე მან შექმნა თავისი ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარი — „გერნიკა“. პიკასოს პარიზის ბიოგრაფიის მიხედვით, ესპანეთის სამოქალაქო ომმა მის შემოქმედებაზე ძლიერი გავლენა მოახდინა და მისი დამოკიდებულების გამოხატულებამ, სწორედ, 1937 წლის „გერნიკაში“ მიაღწია კულმინაციას.

„გერნიკა“ ჩვეულებრივი ომის სცენა არ არის. ნახატში არ არის გამოყოფილი ერთი კონკრეტული ბრძოლა ან სამხედრო გმირი. მის ნაცვლად ვხედავთ დაშლილ სხეულებს, შეშინებულ სახეებს, ტკივილს, დედას ბავშვით ხელში, ცხოველებსა და ქაოსურ სივრცეს. შავი, თეთრი და ნაცრისფერი ტონები ნამუშევარს გაზეთის ფოტოს ან ომის დოკუმენტის მსგავს განწყობას აძლევს. თუმცა პიკასოს კონკრეტული მოვლენის პირდაპირი ილუსტრაცია არ შეუქმნია — მან ომისგან გამოწვეული ტკივილი უნივერსალურ სიმბოლოდ აქცია.

„გერნიკის“ ძალა სწორედ ამაშია. მას არ სჭირდება, რომ მაყურებელმა ესპანეთის სამოქალაქო ომის მთელი ისტორია იცოდეს. ნახატის წინ მდგომ ადამიანს შეუძლია დაინახოს შიში, სიკვდილი და ადამიანური ტრაგედია ისე, რომ კონკრეტული თარიღები და პოლიტიკური დეტალები საერთოდ არ იცოდეს. სწორედ ამიტომ „გერნიკა“ თანდათან ომის წინააღმდეგობის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ სიმბოლოდ იქცა.

პიკასო და პოლიტიკა

პიკასოს პოლიტიკურ პოზიციებზე საუბარი მისი ცხოვრების ბოლო ათწლეულების გარეშე შეუძლებელია. მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ, 1944 წელს, ის საფრანგეთის კომუნისტურ პარტიას შეუერთდა. მისი პოლიტიკური იდენტობა განსაკუთრებით იმ პერიოდის კონტექსტში უნდა გავიგოთ, როდესაც ევროპა ომისა და ფაშიზმის შედეგებს ებრძოდა. ამავე დროს, მისი პოლიტიკური შეხედულებები ყოველთვის ერთმნიშვნელოვნად არ აიხსნება და თავად პიკასოს ხელოვნებაც გაცილებით ფართო იყო, ვიდრე რომელიმე ერთი პარტიის იდეოლოგია.

პიკასოსთვის ხელოვნება თანდათან არა მხოლოდ პირადი თვითგამოხატვის, არამედ საზოგადოებრივი პოზიციის გამოხატვის საშუალებაც გახდა. მისი მშვიდობის თემაზე შექმნილი ნამუშევრები და „გერნიკა“ სწორედ ამ მიმართულების ყველაზე ცნობილი მაგალითებია. თუმცა ის საინტერესო სწორედ იმიტომაც არის, რომ მისი ხელოვნება მხოლოდ პოლიტიკურ პოსტერად არასდროს ქცეულა — მასში ყოველთვის რჩებოდა ექსპერიმენტი, ფორმა და პირადი ხედვა.

როგორ იქცა პიკასო ცოცხალ ლეგენდად

1930-იანი წლებისთვის პიკასო უკვე საერთაშორისო მასშტაბის ვარსკვლავი იყო. მისი ნამუშევრები გამოფენებზე ხვდებოდა, მის შესახებ წიგნები იწერებოდა და კოლექციონერები მის ნამუშევრებს ეძებდნენ. მისი რეპუტაცია იმდენად გაიზარდა, რომ პიკასო თვითონ გახდა კულტურული სიმბოლო. საინტერესოა, რომ მას წარმატების შემდეგაც არ შეუწყვეტია ექსპერიმენტები. ასაკის მატებასთან ერთად მისი მუშაობის ტემპი კვლავ ძალიან მაღალი იყო. გვიან პერიოდში იგი ხატავდა, აკეთებდა გრავიურებს, ქანდაკებებსა და კერამიკულ ნამუშევრებს.

1961 წელს პიკასომ ჟაკლინ როკზე იქორწინა და საცხოვრებლად მუჟენში გადავიდა. სიცოცხლის ბოლო წლებშიც ის აქტიურად მუშაობდა. თითქოს ასაკი მისთვის მიზეზი არ იყო, რომ გაჩერებულიყო. 1973 წლის 8 აპრილს, საფრანგეთის ქალაქ მუჟენში, პიკასო გარდაიცვალა. მას უკან დარჩა უზარმაზარი შემოქმედებითი მემკვიდრეობა, რომელიც მხოლოდ ფერწერას არ მოიცავდა.

რატომ არის პიკასო დღემდე მნიშვნელოვანი?

პიკასოს მნიშვნელობა მხოლოდ იმაში არ მდგომარეობს, რომ მან ბევრი ცნობილი ნახატი შექმნა. მისი მთავარი მიღწევა ის იყო, რომ მან მაყურებელს დაანახა ის, რომ ხელოვნება არ არის ვალდებული ზუსტად დაემსგავსოს რეალობას. შეიძლება ადამიანი გამოსახო ისე, რომ მისი სახე თითქოს დაშლილი იყოს; შეიძლება ერთი საგანი რამდენიმე კუთხიდან ერთდროულად აჩვენო; შეიძლება ფერი რეალობას არ ემთხვეოდეს; შეიძლება ნახატი ომის პირდაპირი სცენა არ იყოს და მაინც ომის შესახებ ყველაზე ძლიერი ნამუშევარი გახდეს.

პიკასომ თავისი ცხოვრების განმავლობაში არაერთხელ შეცვალა საკუთარი მხატვრული ენა. სწორედ ამიტომ მისი კარიერის შესწავლა გარკვეულწილად მე-20 საუკუნის ხელოვნების ისტორიის შესწავლასაც ჰგავს. ლურჯი პერიოდის სევდიანი ადამიანებიდან „ავინიონის ქალიშვილების“ რადიკალურ ფორმებამდე, კუბიზმის დაბადებიდან „გერნიკამდე“ და სიცოცხლის ბოლო წლების ექსპერიმენტულ ნამუშევრებამდე გზა გვიჩვენებს ადამიანს, რომელსაც საკუთარი წარსული არასოდეს აკმაყოფილებდა.

პიკასოს ისტორიის ყველაზე საინტერესო ნაწილი ალბათ სწორედ ეს არის: ის არ ცდილობდა ყოფილიყო ისეთი მხატვარი, როგორიც მისგან ელოდნენ. როდესაც ერთ სტილს მიაღწია, შემდეგი ეძება; როდესაც ხელოვნების ერთი წესი შეისწავლა, მისი დარღვევის გზა მოძებნა. ამიტომ პიკასოს შესახებ საუბარი მხოლოდ ერთ გენიოსზე საუბარი არ არის. ეს არის ისტორია ადამიანზე, რომელმაც ხელოვნებას დაუსვა კითხვა — აუცილებელია კი, რომ სამყარო ნახატში ისე გამოიყურებოდეს, როგორც მას ჩვენი თვალები ხედავენ?

და ამ კითხვაზე მისი მთელი შემოქმედება ერთი დიდი პასუხია: არა.

პიკასომ დაამტკიცა, რომ ზოგჯერ სამყაროს უკეთ დასანახად მისი დაშლაც და სხვა კუთხით დანახვაც არის საჭირო.

სტატიაში გამოყენებული ფოტოები აღებულია Wikimedia Commons-დან და წარმოადგენს საჯარო მასალას.

თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.