საბჭოთა კავშირის დაშლა — როგორ დაინგრა ზესახელმწიფო, რომელიც მსოფლიოს ნახევარს მართავდა

1991 წლის 26 დეკემბერს მსოფლიომ ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ისტორიული მოვლენა იხილა — საბჭოთა კავშირმა არსებობა შეწყვიტა. სახელმწიფო, რომელიც თითქმის 70 წლის განმავლობაში მსოფლიოს ერთ-ერთი უძლიერესი პოლიტიკური, სამხედრო და ეკონომიკური ძალა იყო, რამდენიმე თვეში დაიშალა. ეს მოვლენა არა მხოლოდ საბჭოთა ხალხისთვის, არამედ მთელი მსოფლიოსთვის გარდამტეხი აღმოჩნდა.

მაგრამ როგორ მოხდა, რომ ზესახელმწიფო, რომელსაც მილიონობით ჯარისკაცი, ათასობით ბირთვული ქობინი და უზარმაზარი ტერიტორია ჰქონდა, საბოლოოდ დაინგრა?

იმპერია, რომელიც შეუჩერებელი ჩანდა

რუსეთის რევოლუციის შემდეგ შექმნილი საბჭოთა კავშირი 1922 წელს ოფიციალურად ჩამოყალიბდა. მისი მიზანი სოციალისტური სახელმწიფოს აშენება იყო, რომელიც კომუნისტური იდეოლოგიის საფუძველზე იარსებებდა.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ საბჭოთა კავშირი ნამდვილ ზესახელმწიფოდ იქცა. მისი გავლენა აღმოსავლეთ ევროპიდან აზიამდე ვრცელდებოდა. საბჭოთა მეცნიერებმა კოსმოსში პირველი თანამგზავრი გაუშვეს, მოგვიანებით კი პირველი ადამიანი კოსმოსშიც გაგზავნეს.

ერთი შეხედვით, ქვეყანა ძლიერად გამოიყურებოდა, თუმცა ამ ბრწყინვალე ფასადის მიღმა სერიოზული პრობლემები იმალებოდა.

ეკონომიკა, რომელიც ნელ-ნელა ინგრეოდა

საბჭოთა ეკონომიკა ცენტრალიზებულ დაგეგმვაზე იყო დაფუძნებული. ყველა მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება მოსკოვში მიიღებოდა. თავდაპირველად ეს სისტემა გარკვეულ შედეგებს იძლეოდა რეპრესიული მექანიზმების საშუალებით, მაგრამ დროთა განმავლობაში ნაკლოვანებები უფრო და უფრო აშკარა გახდა.

ქარხნები ხშირად აწარმოებდნენ ისეთ პროდუქციას, რომელიც ხალხს არ სჭირდებოდა, ხოლო აუცილებელი საქონელი დეფიციტში იყო. მაღაზიებში გრძელი რიგები ჩვეულებრივ მოვლენად იქცა. მოსახლეობა საათობით ელოდა პურს, ხორცს, ტანსაცმელსა და სხვა პირველადი საჭიროების ნივთებს.

1970-იან და 1980-იან წლებში ეკონომიკური ზრდა პრაქტიკულად შეჩერდა. ქვეყანა უზარმაზარ თანხებს ხარჯავდა სამხედრო სფეროში, ხოლო სამოქალაქო სექტორი სულ უფრო მეტად ჩამორჩებოდა დასავლეთს.

ცივი ომი და შეიარაღების რბოლა

საბჭოთა კავშირისა და ა.შ.შ.-ის დაპირისპირება ათწლეულების განმავლობაში გრძელდებოდა. ეს იყო პერიოდი, რომელსაც ცივი ომი ეწოდა.

ორივე მხარე ცდილობდა ერთმანეთისთვის სამხედრო ძალით ეჯობნა. ბირთვული იარაღის შექმნა, ახალი რაკეტების წარმოება და სამხედრო ტექნოლოგიების განვითარება კოლოსალურ ფინანსურ რესურსებს მოითხოვდა.

მიუხედავად იმისა, რომ საბჭოთა კავშირი სამხედრო თვალსაზრისით ძლიერ ძალად რჩებოდა, ეკონომიკა ამ ტვირთს ვეღარ უძლებდა. შეიარაღების რბოლა ქვეყნისთვის სულ უფრო მძიმე ტვირთად იქცა.

ავღანეთის ომი — საბჭოთა ვიეტნამი

1979 წელს საბჭოთა ჯარები ავღანეთში შევიდნენ. კრემლი ფიქრობდა, რომ ოპერაცია სწრაფი და წარმატებული იქნებოდა, მაგრამ რეალობა სრულიად განსხვავებული აღმოჩნდა.

ომი თითქმის ათი წელი გაგრძელდა. ათასობით საბჭოთა ჯარისკაცი დაიღუპა, ათიათასობით დაიჭრა, ხოლო სახელმწიფომ მილიარდობით რუბლი დაკარგა.

ომმა არა მხოლოდ ეკონომიკა დააზიანა, არამედ საზოგადოების განწყობაზეც დიდი გავლენა მოახდინა. ბევრი მოქალაქე უკვე ღიად კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებდა ხელისუფლების გადაწყვეტილებებს.

გორბაჩოვის მოსვლა

1985 წელს საბჭოთა კავშირის ლიდერი გახდა მიხეილ გორბაჩოვი.

გორბაჩოვმა სწრაფად გააცნობიერა, რომ ქვეყანა მძიმე მდგომარეობაში იყო. მან დაიწყო რეფორმები, რომლებიც ისტორიაში „პერესტროიკისა“ და „გლასნოსტის“ სახელით შევიდა.

პერესტროიკა ეკონომიკის გარდაქმნას გულისხმობდა, ხოლო გლასნოსტი საზოგადოებაში უფრო მეტ თავისუფლებასა და ღიაობას.

პირველად ათწლეულების განმავლობაში საბჭოთა მოქალაქეებს საშუალება მიეცათ უფრო თავისუფლად ესაუბრათ ხელისუფლების შეცდომებზე, სტალინის რეპრესიებზე და იმ პრობლემებზე, რომლებიც ადრე მკაცრად იკრძალებოდა.

თუმცა რეფორმებმა მოულოდნელი შედეგიც გამოიღო. ხალხმა არა მხოლოდ მეტი თავისუფლება მიიღო, არამედ უფრო მკაფიოდ დაინახა სისტემის სისუსტეებიც.

ეროვნული მოძრაობების გაძლიერება

საბჭოთა კავშირი 15 რესპუბლიკისგან შედგებოდა. წლების განმავლობაში მოსკოვი მკაცრად აკონტროლებდა მათ, მაგრამ 1980-იანი წლების ბოლოს დამოუკიდებლობის მოთხოვნები სულ უფრო ძლიერდებოდა.

განსაკუთრებით აქტიურობდნენ ბალტიის ქვეყნები — ლიტვა, ლატვია და ესტონეთი

მალე მსგავსი პროცესები სხვა რესპუბლიკებშიც დაიწყო. სულ უფრო მეტი ადამიანი ფიქრობდა, რომ დამოუკიდებლად არსებობა უკეთესი გამოსავალი იქნებოდა.

აგვისტოს პუტჩი — უკანასკნელი მცდელობა

1991 წლის აგვისტოში საბჭოთა კავშირის მაღალჩინოსანთა ჯგუფმა სახელმწიფო გადატრიალება სცადა.

მათი მიზანი გორბაჩოვის ჩამოშორება და ძველი სისტემის აღდგენა იყო. გორბაჩოვი ფაქტობრივად შინაპატიმრობაში მოაქციეს, ხოლო მოსკოვში საგანგებო მდგომარეობა გამოცხადდა.

თუმცა მოვლენები ისე არ განვითარდა, როგორც პუტჩის ორგანიზატორები ელოდნენ.

მოსკოვის ქუჩებში ათასობით ადამიანი გამოვიდა. გადამწყვეტი როლი შეასრულა ბორის ელცინმა, რომელიც ღიად დაუპირისპირდა გადატრიალების მონაწილეებს.

რამდენიმე დღეში პუტჩი ჩავარდა. ამ მოვლენამ საბჭოთა ხელისუფლების ავტორიტეტს საბოლოო დარტყმა მიაყენა.

საბჭოთა კავშირის დასასრული

1991 წლის ბოლოსთვის უკვე ნათელი იყო, რომ საბჭოთა კავშირი დაშლის ზღვარზე იდგა.

დეკემბერში რუსეთის,უკრაინის და ბელარუსის ლიდერები შეხვდნენ და ხელი მოაწერეს შეთანხმებას, რომელმაც ფაქტობრივად საბჭოთა კავშირის არსებობას წერტილი დაუსვა.

25 დეკემბერს გორბაჩოვმა პრეზიდენტის თანამდებობა დატოვა.

იმავე საღამოს კრემლზე აღმართული საბჭოთა დროშა დაუშვეს და მის ნაცვლად რუსეთის სამფეროვანი დროშა აღიმართა.

1991 წლის 26 დეკემბერს საბჭოთა კავშირი ოფიციალურად გაუქმდა.

შედეგები, რომლებმაც მსოფლიო შეცვალა

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ მსოფლიო სრულიად ახალ ეპოქაში შევიდა.

ცივი ომი დასრულდა. აღმოსავლეთ ევროპაში კომუნისტური რეჟიმები გაქრა. ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკები დამოუკიდებელ სახელმწიფოებად იქცნენ.

თუმცა ცვლილებებს მძიმე შედეგებიც მოჰყვა. ბევრ ქვეყანაში ეკონომიკა კრიზისში ჩავარდა, მილიონობით ადამიანმა სამსახური დაკარგა, ზოგიერთ რეგიონში კი სამხედრო კონფლიქტებიც დაიწყო.

მიუხედავად ამისა, 1991 წლის დეკემბერი ისტორიაში დარჩა როგორც მომენტი, როდესაც მეოცე საუკუნის ერთ-ერთი უდიდესი პოლიტიკური ექსპერიმენტი დასრულდა.

მემკვიდრეობა

საბჭოთა კავშირის დაშლიდან ათწლეულები გავიდა, მაგრამ მისი გავლენა დღემდე იგრძნობა. თანამედროვე საერთაშორისო ურთიერთობები, აღმოსავლეთ ევროპის პოლიტიკა, ენერგეტიკული უსაფრთხოება და არაერთი მიმდინარე კონფლიქტი პირდაპირ თუ ირიბად უკავშირდება იმ მოვლენებს, რომლებიც 1991 წელს მოხდა.

საბჭოთა კავშირის დაშლა იყო შეხსენება იმისა, რომ ყველაზე ძლიერ იმპერიებსაც კი შეიძლება საფუძველი გამოეცალოთ, თუ ეკონომიკური პრობლემები, პოლიტიკური კრიზისი და საზოგადოების უკმაყოფილება ერთდროულად დაგროვდება. სახელმწიფო, რომელიც ოდესღაც მსოფლიოს ნახევარს აკონტროლებდა, საბოლოოდ რამდენიმე თვეში გაქრა მსოფლიო რუკიდან და ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან მოვლენად იქცა.

სტატიაში გამოყენებული ფოტოები აღებულია Wikimedia Commons-დან და წარმოადგენს საჯარო მასალას.

თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.