ოპერაცია Gold – CIA-ს გვირაბი, რომელიც KGB-მ თავიდანვე იცოდა
შესავალი
ცივი ომის ეპოქა მხოლოდ ბირთვული იარაღისა და სამხედრო ძალის შეჯიბრი არ ყოფილა. ეს იყო დაზვერვის, კონტრდაზვერვის, საიდუმლო ოპერაციებისა და ინფორმაციული ომის პერიოდი, როდესაც ერთი მოპარული დოკუმენტი ან ერთი მოსმენილი სატელეფონო საუბარი ზოგჯერ უფრო მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა, ვიდრე მთელი სამხედრო დივიზია.
ამ ეპოქის ერთ-ერთი ყველაზე გაბედული და ამავე დროს პარადოქსული ოპერაცია იყო ოპერაცია Gold — მიწისქვეშა გვირაბი, რომელიც ამერიკის ცენტრალურმა სადაზვერვო სააგენტომ (CIA) და ბრიტანეთის საიდუმლო სამსახურმა (MI6) აღმოსავლეთ ბერლინის სატელეფონო ხაზების მოსასმენად გათხარეს.
ოპერაცია ტექნიკური თვალსაზრისით ბრწყინვალე წარმატებად ითვლებოდა, თუმცა არსებობს ერთი მნიშვნელოვანი დეტალი: საბჭოთა დაზვერვამ — KGB-მ — ამ ყველაფრის შესახებ თითქმის თავიდანვე იცოდა.
როგორ მოხდა ეს? რატომ არ შეაჩერეს ოპერაცია მაშინვე? და ვინ იყო ადამიანი, რომელმაც დასავლეთის ერთ-ერთი ყველაზე საიდუმლო მისია საბჭოთა კავშირს გასცა?
ბერლინი – ჯაშუშების დედაქალაქი
მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ გერმანია ორ ნაწილად გაიყო.
- დასავლეთ გერმანია – აშშ-ის, ბრიტანეთისა და საფრანგეთის გავლენის ქვეშ.
- აღმოსავლეთ გერმანია – საბჭოთა კავშირის კონტროლით.
თუმცა ყველაზე უცნაური სიტუაცია ბერლინში შეიქმნა.
ქალაქი საბჭოთა ზონაში მდებარეობდა, მაგრამ თავადაც ოთხ სექტორად იყო გაყოფილი. დასავლური და საბჭოთა სადაზვერვო სამსახურები ერთმანეთის გვერდით მუშაობდნენ.
1950-იან წლებში ბერლინი მსოფლიოში ყველაზე დიდი ჯაშუშური ცენტრი გახდა.
აქ ყოველდღიურად მიმდინარეობდა:
- აგენტების გადაბირება;
- საიდუმლო შეხვედრები;
- დოკუმენტების მოპარვა;
- ინფორმაციის გაცვლა;
- სატელეფონო კომუნიკაციების თვალთვალი.
რატომ სჭირდებოდა CIA-ს გვირაბი?
იმ დროისთვის საბჭოთა სამხედრო შტაბსა და აღმოსავლეთ გერმანიის სტრუქტურებს შორის ყოველდღიურად ათასობით სატელეფონო საუბარი მიმდინარეობდა.
CIA დარწმუნებული იყო, რომ სწორედ ამ ხაზებზე შეიძლებოდა მოესმინა:
- სამხედრო ბრძანებები;
- ტანკებისა და ჯარის გადაადგილება;
- ავიაციის გეგმები;
- საბჭოთა სტრატეგიული გადაწყვეტილებები.
პრობლემა ის იყო, რომ ეს კაბელები აღმოსავლეთ ბერლინის ტერიტორიაზე გადიოდა, სადაც დასავლეთის აგენტებს თავისუფლად მოქმედება არ შეეძლოთ.
საჭირო იყო სრულიად ახალი გამოსავალი.
იდეა: მიწისქვეშა გვირაბი
1953 წელს CIA-მ და MI6-მ დაიწყეს საიდუმლო პროექტის დაგეგმვა.
გეგმა წარმოუდგენლად გაბედული იყო.
დასავლეთ ბერლინიდან უნდა გაეთხარათ მიწისქვეშა გვირაბი, რომელიც საზღვარს გადაკვეთდა და საბჭოთა სატელეფონო კაბელებამდე მივიდოდა.
იქ სპეციალური მოწყობილობები კაბელებზე დაერთდებოდა და ყველა საუბარი ფარულად ჩაიწერებოდა.
ოპერაციას კოდური სახელი Gold ეწოდა.
ბრიტანელებისთვის იგივე პროექტი ცნობილი იყო, როგორც Operation Stopwatch.
გვირაბის მშენებლობა
სამუშაოები უკიდურესად საიდუმლოდ მიმდინარეობდა.
CIA-მ დასავლეთ ბერლინში სამხედრო საწყობის მსგავსი შენობა ააშენა.
ოფიციალურად იქ რადარის მოწყობილობები უნდა განეთავსებინათ.
რეალურად კი შენობის ქვეშ გვირაბის გათხრა დაიწყო.
გვირაბის მახასიათებლები
- სიგრძე დაახლოებით 450 მეტრი იყო;
- სიღრმე დაახლოებით 6 მეტრი;
- აღჭურვილი იყო ვენტილაციით;
- ჰქონდა ელექტროენერგიის სისტემა;
- დამონტაჟებული იყო წყლის ტუმბოები;
- ტემპერატურა მუდმივად კონტროლდებოდა;
- კაბელებთან მისასვლელად აშენდა სპეციალური კამერა.
ინჟინრების თქმით, იმ დროისთვის ასეთი სიზუსტით მიწისქვეშა გვირაბის აშენება ტექნოლოგიური მიღწევა იყო.
როგორ მუშაობდა სისტემა?
საბჭოთა კაბელებზე დამონტაჟდა სპეციალური მოსასმენი მოწყობილობები.
შემდეგ:
- საუბრები იწერებოდა;
- მაგნიტურ ლენტებზე ინახებოდა;
- სპეციალისტები მათ თარგმნიდნენ;
- ანალიტიკოსები ინფორმაციას ამუშავებდნენ.
დღეში ასობით საათის ჩანაწერი გროვდებოდა.
რამდენიმე წლის განმავლობაში დაგროვდა ათასობით დოკუმენტი.
ყველაფერი იდეალურად გამოიყურებოდა…
ოპერაცია წარმატებით მიმდინარეობდა.
CIA ფიქრობდა, რომ საბჭოთა კავშირი ვერაფერს ამჩნევდა.
საიდუმლო პროექტი დასავლეთის დაზვერვის ერთ-ერთ უდიდეს გამარჯვებად ითვლებოდა.
მაგრამ სინამდვილეში ყველაფერი სხვაგვარად იყო.
ადამიანი, რომელმაც ყველაფერი გასცა
ოპერაციის დაწყებამდე რამდენიმე წლით ადრე ბრიტანეთის დაზვერვაში მუშაობდა ადამიანი, სახელად ჯორჯ ბლეიკი.
ის MI6-ის ოფიცერი იყო.
თუმცა კორეის ომის დროს საბჭოთა კავშირმა იგი გადაიბირა.
ბლეიკი KGB-ის ორმაგ აგენტად იქცა.
როდესაც ოპერაცია Gold დაიგეგმა, პროექტის შესახებ ინფორმაციაც სწორედ მას მიუწვდებოდა.
მან ყველა დეტალი მოსკოვს გადასცა.
KGB-მ ყველაფერი იცოდა
დღეს უკვე გასაიდუმლოებული დოკუმენტებით ცნობილია, რომ KGB-მ ოპერაციის შესახებ ინფორმაცია გვირაბის დასრულებამდე მიიღო.
მათ იცოდნენ:
- გვირაბის მდებარეობა;
- ტექნიკური დეტალები;
- მოსასმენი სისტემები;
- CIA-ს მიზნები.
და მაინც…
ოპერაცია არ გაანადგურეს.
რატომ არ დახურეს გვირაბი?
ეს ყველაზე საინტერესო კითხვაა.
თუ საბჭოთა დაზვერვამ ყველაფერი იცოდა, რატომ მისცეს CIA-ს მუშაობის გაგრძელების უფლება?
ისტორიკოსების აზრით, რამდენიმე მიზეზი არსებობდა.
1. ორმაგი აგენტის დაცვა
თუ გვირაბს დაუყოვნებლივ აღმოაჩენდნენ, დასავლეთი მიხვდებოდა, რომ მათი საიდუმლო გეგმა ვიღაცამ გასცა.
ეს ავტომატურად გააჩენდა ეჭვს MI6-ის თანამშრომლებზე.
KGB-ს არ სურდა საკუთარი ყველაზე ღირებული აგენტის დაკარგვა.
2. დეზინფორმაცია
არსებობს მოსაზრება, რომ საბჭოთა მხარე შეგნებულად ატარებდა ისეთ საუბრებს, რომლებიც დასავლეთის ანალიტიკოსებს შეცდომაში შეიყვანდა.
მიუხედავად იმისა, რომ ყველა ჩანაწერი ყალბი არ ყოფილა, გარკვეული ინფორმაცია შესაძლოა სპეციალურად ყოფილიყო შერჩეული.
3. ოპერატიული დაკვირვება
KGB აკვირდებოდა, რამდენად წარმატებით მუშაობდა CIA და რა შესაძლებლობები ჰქონდა დასავლურ ტექნოლოგიას.
ეს მათთვისაც მნიშვნელოვანი გამოცდილება იყო.
ოპერაციის დასრულება
1956 წლის აპრილში აღმოსავლეთ გერმანიის მუშებმა თითქოს შემთხვევით აღმოაჩინეს გვირაბი.
საბჭოთა მხარემ დიდი პრესკონფერენცია გამართა.
დასავლეთი საჯაროდ დაადანაშაულეს საერთაშორისო სამართლის დარღვევაში.
ჟურნალისტებს გვირაბი დაათვალიერებინეს.
მსოფლიოში დიდი სკანდალი ატყდა.
რეალურად კი KGB-მ მისი არსებობა უკვე დიდი ხნის განმავლობაში იცოდა.
იყო თუ არა ოპერაცია წარმატება?
ამაზე დღემდე კამათობენ.
ერთი მხრივ:
- მოიპოვეს ასიათასობით სატელეფონო ჩანაწერი;
- მიიღეს მნიშვნელოვანი სამხედრო ინფორმაცია;
- ტექნოლოგიურად ოპერაცია უნიკალური იყო.
მეორე მხრივ:
- საბჭოთა მხარე თავიდანვე ინფორმირებული იყო;
- შესაძლოა, ინფორმაციის ნაწილი განზრახ შეცვლილი ან შერჩეული ყოფილიყო;
- საბოლოოდ გაირკვა, რომ მთელი პროექტი ორმაგი აგენტის მიერ იყო გაცემული.
ჯორჯ ბლეიკის ბედი
1961 წელს ბრიტანეთში ჯორჯ ბლეიკი დააკავეს.
მას 42 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯეს — იმ დროისთვის ერთ-ერთი ყველაზე მკაცრი სასჯელი ჯაშუშობისთვის.
თუმცა 1966 წელს მან ციხიდან დრამატული გაქცევა მოახერხა.
შემდეგ აღმოსავლეთ გერმანიის გავლით საბჭოთა კავშირში გადავიდა, სადაც გმირად მიიღეს.
ბლეიკმა სიცოცხლის დარჩენილი წლები მოსკოვში გაატარა და 2020 წელს, 98 წლის ასაკში გარდაიცვალა.
მემკვიდრეობა
ოპერაცია Gold დღეს სამხედრო დაზვერვის ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ინჟინრულ პროექტად ითვლება.
იგი ხშირად მოჰყავთ მაგალითად, როდესაც საუბარია:
- ტექნოლოგიურ ინოვაციებზე;
- ორმაგ აგენტებზე;
- კონტრდაზვერვის მნიშვნელობაზე;
- ცივი ომის საიდუმლო ოპერაციებზე.
ეს ისტორია კიდევ ერთხელ გვახსენებს, რომ დაზვერვაში ყველაზე დახვეწილი ტექნოლოგიაც კი შეიძლება უსარგებლო გახდეს, თუ საიდუმლო ინფორმაცია არასწორ ხელში აღმოჩნდება.
საინტერესო ფაქტები
- გვირაბის სიგრძე დაახლოებით 450 მეტრი იყო.
- ოპერაცია 1955 წლის მაისიდან 1956 წლის აპრილამდე ფუნქციონირებდა.
- ჩაიწერა ასობით ათასი სატელეფონო საუბარი, რომელთა საფუძველზე შეიქმნა ათასობით სადაზვერვო ანგარიში.
- პროექტი CIA-სა და MI6-ის ერთობლივი ოპერაცია იყო.
- ბრიტანეთში ოპერაცია Operation Stopwatch-ის სახელით იყო ცნობილი.
- ჯორჯ ბლეიკის მიერ გაცემული ინფორმაცია ცივი ომის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან სადაზვერვო ღალატად მიიჩნევა.
დასკვნა
ოპერაცია Gold ცივი ომის ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი ისტორიაა. ერთი მხრივ, ის წარმოადგენდა საინჟინრო ოსტატობისა და დაზვერვის გამბედაობის მაგალითს — მიწისქვეშა გვირაბი, რომელიც მტრის საკომუნიკაციო ქსელს ფარულად დაუკავშირდა. მეორე მხრივ კი, ეს ოპერაცია ნათლად აჩვენებს, რომ დაზვერვაში წარმატება მხოლოდ ტექნოლოგიაზე არ არის დამოკიდებული. ერთი ორმაგი აგენტი საკმარისი აღმოჩნდა იმისთვის, რომ დასავლეთის ერთ-ერთი ყველაზე საიდუმლო პროექტი თავიდანვე ცნობილი გამხდარიყო მოწინააღმდეგისთვის.
ამ ისტორიამ ცივი ომის ეპოქა კიდევ ერთხელ დაგვანახვა, როგორც ჩრდილში მიმდინარე ინტელექტუალური ბრძოლა, სადაც გამარჯვებას ხშირად არა იარაღი, არამედ ინფორმაცია, ნდობა და ადამიანის არჩევანი განსაზღვრავდა.
სტატიაში გამოყენებული ფოტოები აღებულია Wikimedia Commons და cia.gov-დან, და წარმოადგენს საჯარო მასალას.
თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.
