იერონიმუს ბოსხი — მხატვარი, რომლის ნახატების საიდუმლოებების ამოხსნას კაცობრიობა 500 წელია ცდილობს
შესავალი
წარმოიდგინეთ მხატვარი, რომელმაც XV საუკუნეში ისეთი არსებები დახატა, რომ მათი ნახვისას ბევრს თანამედროვე ფანტასტიკური ფილმები, კოშმარები ან ხელოვნური ინტელექტით შექმნილი გამოსახულებები ახსენდება. უცნაური მონსტრები, ადამიანისა და ცხოველის შერწყმული სხეულები, გიგანტური ხილი, მუსიკალური ინსტრუმენტებით წამებული ადამიანები, ცეცხლში გახვეული ქალაქები და ჯოჯოხეთის ისეთი სცენები, რომლებიც დღემდე შიშსა და გაოცებას იწვევს.
ეს მხატვარი იყო იერონიმუს ბოსხი (დაახლოებით 1450–1516) — ნიდერლანდელი გენიოსი, რომლის შემოქმედება თავისი დროიდან საუკუნეებით უსწრებდა ეპოქას.
მის ნამუშევრებს უკვე ხუთ საუკუნეზე მეტია სწავლობენ ისტორიკოსები, ხელოვნებათმცოდნეები, თეოლოგები, ფსიქოლოგები და მეცნიერები, თუმცა ერთ კითხვაზე დღემდე ერთმნიშვნელოვანი პასუხი არ არსებობს:
რისი თქმა უნდოდა ბოსხს?
იყო ის ღრმად მორწმუნე ადამიანი, რომელიც ცოდვის შედეგებს გვაჩვენებდა? თუ უბრალოდ წარმოუდგენლად ძლიერი ფანტაზიის მქონე მხატვარი? ან იქნებ მის ნახატებში დამალულია ისეთი სიმბოლოები, რომელთა მნიშვნელობა თანამედროვე ადამიანმა უკვე დაკარგა?
ადამიანი, რომლის ცხოვრებაზეც საოცრად ცოტა ვიცით
ბოსხის ნამდვილი სახელი იყო იერონიმუს ვან აკენი (Jheronimus van Aken).
ფსევდონიმი „ბოსხი“ მან მიიღო მშობლიური ქალაქის — ს-ჰერტოგენბოსის (’s-Hertogenbosch) სახელიდან.
საინტერესოა, რომ მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე იდუმალი მხატვრის შესახებ ძალიან ცოტა ისტორიული დოკუმენტია შემორჩენილი.
არ ვიცით:
- როგორი იყო მისი ყოველდღიური ცხოვრება;
- როგორ სწავლობდა ხატვას;
- რას ფიქრობდა საკუთარ ნამუშევრებზე;
- რატომ ქმნიდა ასეთ უცნაურ არსებებს.
მისი პირადი წერილები თითქმის არ შემორჩენილა, დღიურიც არასოდეს უპოვიათ.
ამიტომ მკვლევარები ბოსხის სამყაროს გაცნობას ძირითადად მისი ტილოების მეშვეობით ცდილობენ.
ევროპა შიშისა და რელიგიის ეპოქაში
ბოსხი ცხოვრობდა XV საუკუნის ევროპაში — დროში, როდესაც ადამიანების ყოველდღიურ ცხოვრებაზე ძლიერ გავლენას ახდენდა ეკლესია.
ხალხს სჯეროდა:
- სამოთხის;
- ჯოჯოხეთის;
- დემონების;
- სასწაულების;
- ღვთის სასჯელის.
შავი ჭირის ეპიდემიამ, ომებმა და შიმშილმა ადამიანებში მუდმივი შიშის განცდა გააჩინა. სწორედ ამ ფონზე შეიქმნა ბოსხის შემოქმედება.
თუმცა მისი ჯოჯოხეთი განსხვავდებოდა ყველაფრისგან, რაც მანამდე ენახათ.
მხატვარი, რომელმაც მონსტრები რეალობად აქცია
ბოსხის ტილოებზე შეხვდებით არსებებს, რომლებიც დღემდე გაოცებას იწვევს.
ნახავთ:
- თევზს, რომელსაც ადამიანის ფეხები აქვს;
- ჩიტს, რომელიც ადამიანებს ყლაპავს;
- ხისგან შექმნილ გიგანტურ ადამიანს;
- მუსიკალურ ინსტრუმენტებზე გაკრულ ცოდვილებს;
- ნახევრად ადამიან, ნახევრად ცხოველ არსებებს;
- გიგანტურ მარწყვს;
- კვერცხიდან დაბადებულ მონსტრებს.
ყველაზე საინტერესო კი ის არის, რომ ეს არსებები ერთმანეთისგან სრულიად განსხვავებულია.
თითქოს მხატვარი ყოველ ჯერზე ახალ სამყაროს იგონებდა.
ნახატი, რომელმაც მსოფლიო ხელოვნება შეცვალა
თუ ბოსხის მხოლოდ ერთი ნამუშევარი უნდა ნახოთ, ეს აუცილებლად იქნება „მიწიერი სიამოვნებების ბაღი“ (The Garden of Earthly Delights).
სამი დიდი პანელისგან შემდგარი ეს ტრიპტიქი ხელოვნების ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე იდუმალ ქმნილებად ითვლება.
დახურულ მდგომარეობაში იგი სამყაროს შექმნას ასახავს.
გახსნის შემდეგ კი მაყურებელი სრულიად სხვა რეალობაში ხვდება.
მარცხენა პანელი — სამოთხე
აქ გამოსახულია:
- ღმერთი;
- ადამი;
- ევა;
- უცნაური ცხოველები;
- ფანტასტიკური მცენარეები.
ერთი შეხედვით ყველაფერი მშვიდია.
მაგრამ ყურადღებით დაკვირვებისას შეამჩნევთ, რომ ზოგიერთი ცხოველი უკვე ნადირობს, ზოგი კი უცნაურად იქცევა.
მკვლევართა ნაწილი ფიქრობს, რომ ბოსხი ამით გვანიშნებს: ბოროტება სამყაროში ჯერ კიდევ სამოთხეში გაჩნდა.
შუა პანელი — ადამიანების სამყარო
სწორედ აქ იწყება მთავარი საიდუმლო.
ასობით შიშველი ადამიანი თამაშობს, ცურავს, ჭამს უზარმაზარ ხილს, უცნაურ არსებებთან ურთიერთობს.
გიგანტური მარწყვი, ალუბალი და სხვა ხილი ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად განხილული სიმბოლოა.
ერთნი ამბობენ, რომ ისინი მიწიერი სიამოვნებების წარმავლობას აღნიშნავენ.
სხვები ფიქრობენ, რომ ნაყოფიერებისა და ვნების სიმბოლოა.
დღემდე არც ერთი განმარტება საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.
მარჯვენა პანელი — ჯოჯოხეთი
სწორედ ამ ნაწილმა გახადა ბოსხი ლეგენდად.
აქ ადამიანები წარმოუდგენელი მეთოდებით ისჯებიან.
ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ფიგურაა sogenannte „ხის ადამიანი“ — უცნაური არსება, რომლის სხეული გატეხილ ხეს ჰგავს.
მისი სხეულის შიგნით ადამიანები სხედან, ხოლო თავზე დისკოს მსგავსი ქუდი აქვს.
მკვლევარები დღემდე კამათობენ:
არის ეს ბოსხის ავტოპორტრეტი?
თუ უბრალოდ ჯოჯოხეთის მბრძანებელი?
ზუსტი პასუხი არ არსებობს.
მუსიკა, როგორც სასჯელი
ჯოჯოხეთის სცენებში ადამიანები გიგანტურ ლუტნებზე, არფებსა და სხვა ინსტრუმენტებზე არიან მიჯაჭვულნი.
ეს იმდენად უცნაური სცენაა, რომ თანამედროვე მუსიკოსებმა ერთ-ერთი ფიგურის დუნდულოზე გამოსახული ნოტებიც კი გაშიფრეს და მათ მიხედვით მელოდია შეასრულეს.
ვიდეო ინტერნეტში მილიონობით ადამიანმა ნახა.
თუმცა მკვლევართა უმეტესობა ფრთხილად აღნიშნავს, რომ უცნობია, ნამდვილად იყო თუ არა ეს ბოსხის განზრახვა.
იყო თუ არა ბოსხი თავისი დროის ყველაზე უცნაური გენიოსი?
ზოგი ფსიქოლოგი ფიქრობს, რომ ასეთი წარმოსახვა მხოლოდ განსაკუთრებული გონების ადამიანს შეეძლო.
სხვები ამბობენ, რომ ბოსხი უბრალოდ შესანიშნავად იცნობდა შუა საუკუნეების რელიგიურ ტექსტებს, ხალხურ ლეგენდებსა და სიმბოლოებს.
არსებობს უფრო ეგზოტიკური თეორიებიც — თითქოს მან ნახა უცნობი სამყაროები, ჰქონდა მისტიკური ხილვები ან მისი ტილოები ალქიმიურ და ეზოთერულ იდეებს ასახავს.
თუმცა ამ მოსაზრებებს მყარი ისტორიული მტკიცებულებები არ გააჩნია.
რატომ არის ბოსხი დღესაც აქტუალური?
დღეს მისი ნამუშევრები არა მხოლოდ მუზეუმებში, არამედ ფილმებში, ვიდეოთამაშებში, მუსიკალურ კლიპებსა და ციფრულ ხელოვნებაშიც შთაგონების წყაროდ გამოიყენება.
მისი ფანტასტიკური სამყარო იმდენად თანამედროვე ჩანს, რომ ბევრს უჭირს დაჯერება, თითქოს ეს ყველაფერი 500 წელზე მეტი ხნის წინ შეიქმნა.
დასკვნა
იერონიმუს ბოსხმა დატოვა არა მხოლოდ ნახატები, არამედ გამოცანებიც. მისი ტილოები გვაიძულებს დავფიქრდეთ ადამიანის ბუნებაზე, ცოდვაზე, შიშზე, სურვილებსა და წარმოსახვის უსაზღვრო შესაძლებლობებზე.
შესაძლოა, სწორედ ამიტომ ვერავინ ახერხებს მისი ნამუშევრების საბოლოოდ „ამოხსნას“. ყოველი თაობა მათ თავიდან კითხულობს და ახალ მნიშვნელობებს პოულობს.
იქნებ ეს არის ნამდვილი გენიოსობის ნიშანი — ხელოვანის, რომელიც ხუთი საუკუნის შემდეგაც ისეთივე კითხვებს გვიტოვებს, როგორსაც თავის თანამედროვეებს უტოვებდა.
სტატიაში გამოყენებული ფოტოები აღებულია Wikimedia Commons-დან და წარმოადგენს საჯარო მასალას.
თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.
