ვატიკანის სამოციქულო არქივი: რას ინახავს კაცობრიობის ერთ-ერთი ყველაზე იდუმალი საცავი?
საუკუნეების განმავლობაში, რომის შუაგულში, კათოლიკური ეკლესიის კედლებს მიღმა არსებობს ადგილი, რომელიც ისტორიკოსების, მკვლევრებისა და კონსპირაციული თეორიების ავტორების განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს. მაღალი თაღები, უსაფრთხოების მკაცრი სისტემა და მიწისქვეშა საცავები, სადაც კაცობრიობის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი დოკუმენტური მემკვიდრეობა ინახება — ეს არის ვატიკანის სამოციქულო არქივი (ყოფილი ვატიკანის საიდუმლო არქივი).
რა ინახება დაახლოებით 85 კილომეტრი სიგრძის საარქივო თაროებზე? რატომ იყო ეს ადგილი საუკუნეების განმავლობაში პრაქტიკულად მიუწვდომელი და რატომ რჩება ის დღემდე მსოფლიოს ერთ-ერთ ყველაზე იდუმალ არქივად?
მითი და რეალობა: რატომ „საიდუმლო“?
სანამ თავად არქივში შევიხედავდეთ, უნდა გავარკვიოთ ერთი გავრცელებული მცდარი წარმოდგენა, რომელიც ენობრივმა ბარიერმა და პოპულარულმა კულტურამ გააჩინა.
საუკუნეების განმავლობაში არქივის ოფიციალური ლათინური სახელწოდება იყო Archivum Secretum Vaticanum. თანამედროვე ენებში სიტყვა Secretum ხშირად „საიდუმლოდ“ ითარგმნება, თუმცა იმ პერიოდის ლათინურში მისი მნიშვნელობა იყო „პირადი“ ან „კერძო“. შესაბამისად, ეს იყო რომის პაპის პირადი არქივი და არა საიდუმლო ორგანიზაციის საცავი.
მიუხედავად ამისა, არქივი მართლაც თითქმის მიუწვდომელი იყო. 1612 წელს პაპმა პავლე V-მ ის დამოუკიდებელ დაწესებულებად ჩამოაყალიბა და მრავალი საუკუნის განმავლობაში მასზე წვდომა მხოლოდ პაპის უახლოეს თანამშრომლებს ჰქონდათ. XIX საუკუნემდე უცხოელი მკვლევრების შესვლა პრაქტიკულად შეუძლებელი იყო.
მხოლოდ 1881 წელს პაპმა ლეო XIII-მ არქივი შეზღუდულად გახსნა აკადემიური მკვლევრებისთვის, რითაც ისტორიული კვლევების სრულიად ახალი ეტაპი დაიწყო.
2019 წელს პაპმა ფრანცისკემ არქივს ოფიციალურად შეუცვალა სახელწოდება და დღეს იგი ვატიკანის სამოციქულო არქივის სახელით არის ცნობილი. ცვლილების მიზანი სწორედ სიტყვა „Secretum“-ის ირგვლივ გავრცელებული მცდარი წარმოდგენების თავიდან აცილება იყო.
85 კილომეტრი ისტორია
ფიზიკურად, ვატიკანის სამოციქულო არქივი რამდენიმე ისტორიული შენობისა და თანამედროვე მიწისქვეშა საცავის კომპლექსს წარმოადგენს. საცავების ნაწილი სპეციალურად გამაგრებულ მიწისქვეშა ნაგებობებშია განთავსებული, სადაც თანამედროვე კლიმატ-კონტროლის სისტემა მუდმივად აკონტროლებს ტემპერატურასა და ჰაერის ტენიანობას. ასეთი პირობები აუცილებელია იმისთვის, რომ საუკუნოვანი პერგამენტები, პაპის ბულები და უძველესი ხელნაწერები დაზიანებისგან იყოს დაცული.
საარქივო მასშტაბები მართლაც შთამბეჭდავია:
- დაახლოებით 85 კილომეტრი საერთო სიგრძის თაროები;
- ათიათასობით ტომი და საარქივო ერთეული;
- მილიონობით ისტორიული დოკუმენტი, რომელთაგან უძველესი VIII საუკუნით თარიღდება.
აქ დაცულია ევროპისა და კათოლიკური ეკლესიის ისტორიის მრავალი უმნიშვნელოვანესი მოვლენის ამსახველი დოკუმენტები — სამეფო მიმოწერები, პაპების წერილები, დიპლომატიური შეთანხმებები, სასამართლო ოქმები და პოლიტიკური დოკუმენტები.
ყველაზე მნიშვნელოვანი დოკუმენტები
ჰენრი VIII-ის განქორწინების თხოვნა
არქივში დაცულია 1530 წლით დათარიღებული თითქმის სამმეტრიანი პერგამენტი, რომელზეც ინგლისის პოლიტიკური და საეკლესიო ელიტის წარმომადგენლების ხელმოწერებია. წერილში ისინი პაპ კლემენტ VII-ს სთხოვენ, ჰენრი VIII-ის ქორწინება ეკატერინე არაგონელთან გააუქმოს.
პაპმა უარი თქვა, რასაც საბოლოოდ ინგლისის ეკლესიის რომისგან გამოყოფა და ანგლიკანური ეკლესიის ჩამოყალიბება მოჰყვა.
გალილეო გალილეის სასამართლოს ოქმები
აქ ინახება 1633 წლის ინკვიზიციის სასამართლო პროცესის ორიგინალური დოკუმენტები.
მათში აღწერილია, როგორ აიძულეს გალილეოს საჯაროდ უარი ეთქვა საკუთარი ჰელიოცენტრული შეხედულებების დაცვაზე. ერთ-ერთ დოკუმენტზე დღემდე შემორჩენილია მისი ხელმოწერა, რომლითაც მან საკუთარი მოსაზრებების საჯარო უარყოფა აღიარა, რათა უფრო მძიმე სასჯელი აეცილებინა.
შინონის პერგამენტი
1308 წლით დათარიღებული ე.წ. „შინონის პერგამენტი“ საუკუნეების განმავლობაში დაკარგულად მიიჩნეოდა, სანამ 2001 წელს ხელახლა არ აღმოაჩინეს.
დოკუმენტი აჩვენებს, რომ პაპმა კლემენტ V-მ ტამპლიერების ლიდერებს გარკვეული სახის აბსოლუცია მიანიჭა, თუმცა პოლიტიკური ვითარების გამო ორდენის დაშლა მაინც ვერ აიცილა.
მარიამ სტიუარტის უკანასკნელი წერილი
შოტლანდიის დედოფალმა მარიამ სტიუარტმა სიკვდილით დასჯამდე ცოტა ხნით ადრე პაპ სიქსტუს V-ს ემოციური წერილი მისწერა, რომელშიც საკუთარ რწმენასა და მომავალზე საუბრობს. ეს დოკუმენტი არქივის ერთ-ერთ ყველაზე შთამბეჭდავ ისტორიულ წერილად ითვლება.
წერილები მსოფლიოს ცნობილი პიროვნებებისგან
არქივში დაცულია მრავალი ცნობილი ისტორიული ფიგურის მიმოწერა, მათ შორის მიქელანჯელოს, აბრაამ ლინკოლნის, ჯეფერსონ დევისისა და სხვადასხვა ქვეყნის მონარქების წერილები, რომლებიც სხვადასხვა ეპოქის პოლიტიკურ და კულტურულ მოვლენებს ასახავს.
პაპი პიუს XII და მეორე მსოფლიო ომი
არქივის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი და დღემდე საკვლევი ნაწილი მეორე მსოფლიო ომის პერიოდს ეხება.
2020 წელს პაპმა ფრანცისკემ მკვლევრებისთვის გახსნა პაპ პიუს XII-ის პონტიფიკატის პერიოდის მილიონობით დოკუმენტი და განაცხადა:
„ეკლესიას ისტორიის არ ეშინია.“
პირველმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ვატიკანი ფარულად მონაწილეობდა ათასობით ებრაელის გადარჩენაში დიპლომატიური და საეკლესიო ქსელების მეშვეობით. ამავე დროს დოკუმენტებმა ცხადყო, რომ პიუს XII საჯაროდ თავს არიდებდა ნაცისტური რეჟიმის პირდაპირ და მკვეთრ დაგმობას. მკვლევრები დღემდე აგრძელებენ ამ მასალის შესწავლას და ისტორიკოსები ჯერ კიდევ კამათობენ მის როლზე.
პოპულარული კონსპირაციული თეორიები
იმის გამო, რომ არქივის დიდი ნაწილი ფართო საზოგადოებისთვის მიუწვდომელია, მის გარშემო მრავალი კონსპირაციული თეორია გაჩნდა.
უნდა აღინიშნოს, რომ ქვემოთ ჩამოთვლილი ვერსიები ისტორიული მტკიცებულებებით დადასტურებული არ არის.
იესოს დაკარგული დოკუმენტები
ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ლეგენდის მიხედვით, ვატიკანი მალავს ადრეული ქრისტიანობის ტექსტებს, რომლებიც იესო ქრისტეს ცხოვრების განსხვავებულ ვერსიას აღწერს. ამ თეორიის დამადასტურებელი მტკიცებულება არ არსებობს.
ქრონოვიზორი
ლეგენდის თანახმად, იტალიელმა ბერმა პელეგრინო ერნეტიმ შექმნა მოწყობილობა, რომელსაც წარსულის მოვლენების „დანახვა“ შეეძლო. ზოგიერთი ვერსიით, ამ აპარატით თითქოს იესო ქრისტეს ჯვარცმაც კი იხილეს. თუმცა არც თავად აპარატის არსებობა და არც მსგავსი შესაძლებლობა არასოდეს დადასტურებულა.
მესამე ფატიმას საიდუმლო
მიუხედავად იმისა, რომ ვატიკანმა 2000 წელს მესამე ფატიმას საიდუმლოს ტექსტი გამოაქვეყნა, დღემდე არსებობენ ადამიანები, რომლებიც ფიქრობენ, რომ ნამდვილი ტექსტი კვლავ საიდუმლოდ ინახება. ამის დამადასტურებელი მტკიცებულება არ არსებობს.
რატომ არის არქივში შესვლა ასე რთული?
მიუხედავად იმისა, რომ არქივი ოფიციალურად ღიაა, იქ შესვლა მხოლოდ სპეციალური წესების დაცვით არის შესაძლებელი.
შესვლის უფლება აქვთ აკრედიტებულ მკვლევრებსა და დოქტორანტებს, რომლებიც უნივერსიტეტის რეკომენდაციას წარადგენენ.
მკვლევარმა წინასწარ უნდა მიუთითოს, კონკრეტულად რომელ დოკუმენტებს იკვლევს. თავისუფლად თაროებს შორის გადაადგილება შეუძლებელია.
დღეში შესაძლებელია მხოლოდ რამდენიმე საარქივო საქმის გამოთხოვა.
საცავებში მოქმედებს მკაცრი უსაფრთხოების წესები, ხოლო დოკუმენტებთან მუშაობა სპეციალურად განსაზღვრული პროცედურებით მიმდინარეობს.
დასკვნა
ვატიკანის სამოციქულო არქივი უბრალოდ ძველი დოკუმენტების საცავი არ არის. იგი წარმოადგენს კაცობრიობის ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან მეხსიერებას, სადაც საუკუნეების განმავლობაში დაგროვდა რელიგიის, პოლიტიკის, მეცნიერებისა და დიპლომატიის უნიკალური წყაროები.
შესაძლოა, კონსპირაციული თეორიები უცხოპლანეტელებზე, დაკარგულ სახარებებსა თუ იდუმალ მოწყობილობებზე რეალობას არ შეესაბამებოდეს, მაგრამ არქივში დაცული ნამდვილი ისტორიული დოკუმენტები ბევრად უფრო შთამბეჭდავი და საინტერესოა, ვიდრე ნებისმიერი ლეგენდა.
სწორედ ამიტომ ვატიკანის სამოციქულო არქივი დღესაც რჩება მსოფლიოს ერთ-ერთ ყველაზე იდუმალ და ყველაზე მნიშვნელოვან ისტორიულ საცავად, რომლის შესწავლაც მომავალში, შესაძლოა, კიდევ არაერთი ისტორიული აღმოჩენის საფუძველი გახდეს.
სტატიაში გამოყენებული ფოტოები აღებულია Wikimedia Commons-დან და წარმოადგენს საჯარო მასალას.
თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.
