ნიკეის პირველი საეკლესიო კრება — რა გადაწყდა სინამდვილეში 325 წელს?
325 წელს რომის იმპერიის ქალაქ ნიკეაში, დღევანდელი თურქეთის ტერიტორიაზე, ქრისტიანული სამყაროს ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი კრება გაიმართა. იმპერატორ კონსტანტინე დიდის მოწვევით შეკრრებილი ეპისკოპოსები ცდილობდნენ გადაეჭრათ საკითხები, რომლებმაც ქრისტიანულ თემებში სერიოზული დაპირისპირება გამოიწვია. მთავარი დავა ეხებოდა იესო ქრისტეს ბუნებასა და მის ურთიერთობას მამა ღმერთთან, თუმცა კრებაზე ეკლესიის ერთიანობისთვის მნიშვნელოვანი სხვა საკითხებიც განიხილეს.
ნიკეის კრების გარშემო საუკუნეების განმავლობაში უამრავი მითი და არასწორი წარმოდგენა ჩამოყალიბდა. ზოგჯერ ამტკიცებენ, რომ სწორედ ამ შეხვედრაზე გადაწყდა, რომელი წიგნები უნდა შესულიყო ბიბლიაში, ან რომ იმპერატორმა ქრისტიანული სარწმუნოების ძირითადი დებულებები საკუთარი პოლიტიკური ინტერესების მიხედვით შექმნა. სინამდვილე გაცილებით რთული და საინტერესოა: კრება ცდილობდა უკვე არსებული ქრისტიანული რწმენის გარშემო მწვავე თეოლოგიური დავის მოგვარებას, მაგრამ მისმა გადაწყვეტილებებმა ახალი დაპირისპირებებიც წარმოშვა.
რა მოხდა სინამდვილეში ნიკეაში? რატომ გახდა ქრისტეს ბუნების საკითხი ასეთი მნიშვნელოვანი? რა როლი შეასრულა კონსტანტინე დიდმა და რა გადაწყვეტილებები მიიღო კრებამ? ამ კითხვებზე პასუხის გასაცემად საჭიროა IV საუკუნის დასაწყისში დაბრუნება — ეპოქაში, როდესაც ქრისტიანობა დევნის პერიოდიდან იმპერიის პოლიტიკური ცხოვრების ცენტრისკენ მიიწევდა.
ქრისტიანობა დევნიდან იმპერიულ აღიარებამდე
IV საუკუნის დასაწყისში რომის იმპერია უზარმაზარ ტერიტორიებს მოიცავდა. მის სხვადასხვა მხარეში ქრისტიანული თემები უკვე არსებობდა, თუმცა მათი მდგომარეობა ყოველთვის ერთნაირი არ ყოფილა. ქრისტიანები ზოგჯერ მშვიდად ასრულებდნენ რელიგიურ მსახურებას, ზოგჯერ კი ხელისუფლების მხრიდან დევნასა და ზეწოლას განიცდიდნენ. განსაკუთრებით მძიმე პერიოდი დაიწყო იმპერატორ დიოკლეტიანეს მმართველობის ბოლო წლებში, როდესაც 303 წლიდან ქრისტიანული თემების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი დევნა გაძლიერდა.
ვითარება IV საუკუნის დასაწყისში შეიცვალა. 312 წელს კონსტანტინე დიდმა თავისი მეტოქე მაქსენციუსი დაამარცხა მილვიუსის ხიდთან გამართულ ბრძოლაში. ამ გამარჯვებას მოგვიანებით ქრისტიანულ ტრადიციაში განსაკუთრებული რელიგიური მნიშვნელობა მიენიჭა. კონსტანტინეს ქრისტიანობასთან ურთიერთობის ზუსტი განვითარება ისტორიკოსთა კვლევის საგანია, თუმცა აშკარაა, რომ მან თანდათან მხარი დაუჭირა ქრისტიანულ ეკლესიას და მისი მდგომარეობა მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა.
313 წელს კონსტანტინემ და აღმოსავლეთის იმპერატორმა ლიცინიუსმა შეთანხმებას მიაღწიეს, რომელსაც ხშირად მილანის ედიქტს უწოდებენ. ამ პოლიტიკამ იმპერიაში ქრისტიანებისთვის რელიგიური თავისუფლების გაფართოებას შეუწყო ხელი და ჩამორთმეული ქონების დაბრუნების შესაძლებლობაც შექმნა. მნიშვნელოვანია, რომ ქრისტიანობა ამ დროს ჯერ კიდევ არ არის გამხდარი რომის იმპერიის ერთადერთი სახელმწიფო რელიგია. ეს მოგვიანებით, 380 წელს, იმპერატორ თეოდოსიუს I-ის მმართველობისას მოხდა.
კონსტანტინესთვის რელიგიური მშვიდობა მხოლოდ პირადი რწმენის საკითხი არ ყოფილა. უზარმაზარი იმპერიის მართვა პოლიტიკური სტაბილურობის შენარჩუნებას მოითხოვდა. ქრისტიანულ თემებში წარმოშობილი მწვავე უთანხმოებები კი საფრთხეს უქმნიდა როგორც ეკლესიის ერთიანობას, ისე იმპერატორისთვის სასურველ საზოგადოებრივ სიმშვიდეს.
სწორედ ამ ვითარებაში გაჩნდა საჭიროება, რომ ქრისტიანული სამყაროს ხელმძღვანელებს საერთო კრებაზე განეხილათ მნიშვნელოვანი საკითხები და ერთიანი პოზიციის ჩამოყალიბება ეცადათ. ვინ იყო იმპერატორი კონსტანტინე დიდი?
კონსტანტინე დიდი რომის იმპერიის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი მმართველი იყო. იგი დაახლოებით 272 წელს დაიბადა და 306 წელს, მამის გარდაცვალების შემდეგ, იმპერატორად გამოაცხადეს. მომდევნო წლებში მან მეტოქეებთან ხანგრძლივი ბრძოლების შედეგად თავისი ძალაუფლება გაამყარა, ხოლო 324 წელს ლიცინიუსის დამარცხებით იმპერიის ერთადერთი მმართველი გახდა.
კონსტანტინეს მმართველობამ ქრისტიანობის ისტორიაში გარდამტეხი ცვლილებები მოიტანა. მან ეკლესიას მიანიჭა პრივილეგიები, მხარი დაუჭირა ტაძრების მშენებლობას და ქრისტიან ეპისკოპოსებთან აქტიური ურთიერთობა დაამყარა. 330 წელს მან იმპერიის ახალი დედაქალაქი, კონსტანტინოპოლი, საზეიმოდ გახსნა. ქალაქი მოგვიანებით ბიზანტიის იმპერიის უმნიშვნელოვანეს პოლიტიკურ და რელიგიურ ცენტრად იქცა.
თუმცა კონსტანტინეს როლი მხოლოდ ქრისტიანობის მფარველობით არ შემოიფარგლებოდა. იგი ცდილობდა, იმპერიის მასშტაბით არსებული რელიგიური დავები მოეგვარებინა. ამ მიზანს ემსახურებოდა ნიკეის კრების მოწვევაც. იმპერატორი არ ყოფილა თეოლოგი იმ გაგებით, როგორც ეპისკოპოსები იყვნენ, მაგრამ მას შეეძლო კრების ორგანიზება, მისი მონაწილეების მხარდაჭერა და გადაწყვეტილებების შესრულების ხელშეწყობა.
აქ ერთი მნიშვნელოვანი განსხვავება უნდა გავითვალისწინოთ: კრების მოწვევა და გადაწყვეტილებების პოლიტიკური მხარდაჭერა არ ნიშნავს, რომ კონსტანტინემ ქრისტიანული მოძღვრება ნულიდან შექმნა. ქრისტეს ღვთაებრიობის საკითხზე კამათი იმპერატორის ჩარევამდე დიდი ხნით ადრე არსებობდა. ნიკეის კრებამ ამ დავას ოფიციალური და იმპერიის მასშტაბით მნიშვნელოვანი ფორმა მისცა.
კონსტანტინეს პირადი რელიგიური შეხედულებებისა და მოტივების შეფასებაც სიფრთხილეს მოითხოვს. ისტორიკოსები მის პოლიტიკურ ინტერესებს, ქრისტიანობასთან დაახლოებასა და იმდროინდელ რომაულ წარმოდგენებს ერთობლივად განიხილავენ. მისი მმართველობა გვიჩვენებს, თუ როგორ გადაიკვეთა IV საუკუნეში რელიგია და იმპერიული პოლიტიკა.
არიუსი და ალექსანდრია — დავა, რომელმაც მთელი ეკლესია მოიცვა
ნიკეის კრების მოწვევის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი იყო თეოლოგიური დაპირისპირება, რომელიც ალექსანდრიაში დაიწყო და თანდათან ქრისტიანული სამყაროს სხვა რეგიონებშიც გავრცელდა. დავის ცენტრში იდგა ორი მნიშვნელოვანი პიროვნება: არიუსი, ალექსანდრიის ეკლესიის მღვდელი, და ალექსანდრე, ამ ქალაქის ეპისკოპოსი.
არიუსი დაახლოებით 256 წელს დაიბადა და IV საუკუნის დასაწყისში ალექსანდრიაში მოღვაწეობდა. იგი ცდილობდა აეხსნა, რა ურთიერთობა არსებობდა მამა ღმერთსა და იესო ქრისტეს შორის. მისი სწავლების მიხედვით, ძე ღმერთი მამისგან განსხვავებული იყო იმ აზრით, რომ მამა ერთადერთი უსაწყისო წყაროა, ხოლო ძეს თავისი არსებობა მამისგან აქვს მიღებული. არიუსის შეხედულებების მიხედვით, ძე არ იყო მამის თანასწორი მარადიულობისა და არსების თვალსაზრისით. ამ პოზიციას ხშირად არიოზულ სწავლებას უწოდებენ.
აქ აუცილებელია ერთი ნიუანსის გათვალისწინება: არიუსი ქრისტეს მნიშვნელობას არ უარყოფდა და მას ჩვეულებრივ ადამიანად არ მიიჩნევდა. დავა ბევრად უფრო რთული იყო. საკითხი ეხებოდა იმას, შეიძლება თუ არა ძე ღმერთი იყოს ჭეშმარიტად ღვთაებრივი და ამავე დროს არსებობდეს მამისგან განსხვავებულად, როგორც მის მიერ შექმნილი ან წარმოშობილი არსება. არიუსის ოპონენტები მიიჩნევდნენ, რომ ასეთი ახსნა ქრისტეს ღვთაებრივ სტატუსს სათანადოდ ვერ გამოხატავდა.
ალექსანდრე ალექსანდრიელი ამტკიცებდა, რომ ძე ღმერთი არ შეიძლებოდა ქმნილებათა რიგში მოქცეულიყო. მისი პოზიციით, ქრისტე მარადიულად არსებობს მამასთან და მის ღვთაებრივ ბუნებას იზიარებს. ალექსანდრესთვის საკითხი მხოლოდ თეორიული მსჯელობა არ იყო: ქრისტიანული რწმენის მიხედვით, ქრისტეს მეშვეობით ხდება ადამიანის ხსნა, ამიტომ მისი ბუნების სწორად გაგებას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა.
დაპირისპირება თანდათან გამწვავდა. ალექსანდრიის ეკლესიის შიდა დავა სხვა ქალაქებშიც განიხილებოდა, ეპისკოპოსები სხვადასხვა პოზიციას უჭერდნენ მხარს, ხოლო კამათმა იმპერატორის ყურადღებაც მიიპყრო. ქრისტიანული თემები უკვე ფართო ტერიტორიაზე იყო გავრცელებული, ამიტომ ერთი რეგიონის პრობლემა სწრაფად გადაიქცა საერთო ეკლესიურ კრიზისად.
არიუსის მოწინააღმდეგეთა შორის განსაკუთრებული ადგილი დაიკავა ათანასე ალექსანდრიელმა, რომელიც ამ დროს ჯერ კიდევ ახალგაზრდა დიაკონი იყო და ალექსანდრეს თან ახლდა. მოგვიანებით იგი ალექსანდრიის ეპისკოპოსი გახდა და ათწლეულების განმავლობაში ნიკეის რწმენის ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან დამცველად იქცა. მისი ნაწერები დღესაც მნიშვნელოვანი წყაროა იმის გასაგებად, თუ როგორ აღიქვამდნენ ამ დაპირისპირებას ნიკეის პოზიციის მხარდამჭერები.
თუმცა ისტორიული სურათი არ უნდა დავიყვანოთ მხოლოდ ორი ადამიანის დაპირისპირებამდე. იმდროინდელი ქრისტიანული სამყარო მრავალფეროვანი იყო, ხოლო ეპისკოპოსებს შორის არსებობდა განსხვავებული შეხედულებები ტერმინების, წმინდა წერილის განმარტებისა და ქრისტეს ღვთაებრიობის შესახებ. ნიკეის კრების ერთ-ერთი მთავარი ამოცანა სწორედ ამ უთანხმოების გადაჭრა გახდა.
რატომ იყო ქრისტეს ბუნების საკითხი ასეთი მნიშვნელოვანი?
თანამედროვე მკითხველისთვის შეიძლება უცნაურად ჟღერდეს, რომ IV საუკუნეში ქრისტიანები მწვავედ კამათობდნენ რამდენიმე სიტყვაზე ან ღვთისმეტყველების რთულ ფორმულირებებზე. მაგრამ იმდროინდელი ქრისტიანებისთვის ეს საკითხები რწმენის საფუძვლებს უკავშირდებოდა.
ქრისტიანული მოძღვრების თანახმად, არსებობს ერთი ღმერთი, ხოლო იესო ქრისტე ღვთის ძეა, რომელიც ადამიანად მოვიდა და ადამიანის ხსნას უკავშირდება. მთავარი კითხვა იყო: რას ნიშნავს ქრისტეს ღვთის ძედ მოხსენიება? არის იგი მამის მსგავსად მარადიული და ჭეშმარიტი ღმერთი, თუ მისი არსებობა მამის ნებით დაიწყო?
თუ ქრისტე ქმნილებაა, მაშინ როგორ შეიძლება მას ჰქონდეს ის ღვთაებრივი სტატუსი, რომელსაც ქრისტიანული თაყვანისცემა მიაწერს? მეორე მხრივ, როგორ უნდა განიმარტოს მამისა და ძის განსხვავება ისე, რომ ქრისტიანული მონოთეიზმი არ დაირღვეს? სწორედ ამ კითხვებზე პასუხის გაცემას ცდილობდნენ იმდროინდელი თეოლოგები.
დავის უკან იდგა არა მხოლოდ წმინდა წერილის ცალკეული მონაკვეთების განმარტება, არამედ ბერძნულენოვანი ქრისტიანული აზროვნების ხანგრძლივი განვითარებაც. ქრისტიანები იყენებდნენ ისეთ ცნებებს, როგორებიცაა „არსება“, „ბუნება“ და „პირი“, რათა ბიბლიური რწმენა უფრო ზუსტად გამოეხატათ. ამ ტერმინებს თანამედროვე ფილოსოფიურ ან ყოველდღიურ მნიშვნელობებთან ყოველთვის პირდაპირ ვერ გავაიგივებთ.
ამიტომ ნიკეის კრება მხოლოდ ადმინისტრაციული შეხვედრა არ ყოფილა. მისი მონაწილეები ცდილობდნენ ჩამოეყალიბებინათ ისეთი ფორმულირება, რომელიც, მათი აზრით, ქრისტეს ღვთაებრივ ბუნებას მკაფიოდ დაიცავდა და ეკლესიის რწმენის საზღვრებს განსაზღვრავდა.
ნიკეის კრება — ვინ მონაწილეობდა და როგორ მიმდინარეობდა?
კრება 325 წელს, ნიკეაში გაიმართა. ეს ქალაქი ბითინიაში მდებარეობდა, მცირე აზიის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, დღევანდელი თურქეთის ტერიტორიაზე, ქალაქ იზნიქთან. მისი მდებარეობა იმპერიის აღმოსავლეთ რეგიონებიდან ჩამოსული ეპისკოპოსებისთვის შედარებით მოსახერხებელი იყო.
კრების მონაწილეთა ზუსტი რაოდენობა ბოლომდე დადგენილი არ არის. საეკლესიო ტრადიციაში ხშირად სახელდება 318 ეპისკოპოსი, თუმცა ისტორიკოსები სხვა შეფასებებსაც განიხილავენ. ძველ წყაროებში სხვადასხვა რიცხვი გვხვდება, ამიტომ 318 უნდა მივიჩნიოთ ტრადიციულ რიცხვად და არა უდავოდ დადასტურებულ სტატისტიკად. კრებაში მონაწილეობდნენ ეპისკოპოსები რომის იმპერიის სხვადასხვა რეგიონიდან — ეგვიპტიდან, სირიიდან, პალესტინიდან, მცირე აზიიდან და დასავლეთის პროვინციებიდან. კრებას ესწრებოდნენ იმპერიის ფარგლებს გარეთ არსებული ქრისტიანული თემების წარმომადგენლებიც, მათ შორის სომხეთის ეპისკოპოსი არისტაკესი და პიტიუნტის (დღევანდელი ბიჭვინთა) ეპისკოპოსი სტრატოფილე.
ზოგიერთი მონაწილე წინა დევნის პერიოდს პირადად გადაურჩა. მათ შორის იყვნენ ადამიანები, რომლებმაც რელიგიური დევნის დროს ფიზიკური ტანჯვა გადაიტანეს. ეს გარემოება გვახსენებს, რომ კრების მონაწილეთა ნაწილი სულ რამდენიმე წლის წინ ქრისტიანობის დევნას შეესწრო, ახლა კი იმპერატორის მხარდაჭერით იკრიბებოდა და მთელი ეკლესიის მომავლის შესახებ მსჯელობდა.
კრების მიმდინარეობის ყველა დეტალი ჩვენამდე არ მოსულა. არ გვაქვს სრულყოფილი, სიტყვასიტყვითი ოქმი, რომელშიც თითოეული მონაწილის გამოსვლა და ყველა კამათი იქნებოდა ჩაწერილი. ამიტომ ისტორიკოსები ეყრდნობიან კრების მიერ მიღებულ დოკუმენტებს, მონაწილეთა წერილებსა და მოგვიანებით დაწერილ საეკლესიო ისტორიებს. ეს წყაროები მნიშვნელოვან ინფორმაციას გვაწვდის, თუმცა მათ განსხვავებული მიზნები და შეხედულებები ჰქონდათ.
კონსტანტინე კრების მუშაობას მხარს უჭერდა და მისი გადაწყვეტილებების შესრულებით იყო დაინტერესებული. მიუხედავად ამისა, კრების თეოლოგიური დისკუსიები ეპისკოპოსების მონაწილეობით მიმდინარეობდა. იმპერატორის პოლიტიკური გავლენის აღიარება არ ნიშნავს, რომ ყველა რელიგიური გადაწყვეტილება მხოლოდ მისმა პირადმა ნებამ განსაზღვრა.
მთავარი გადაწყვეტილება — ნიკეის მრწამსი
კრების ყველაზე მნიშვნელოვანი შედეგი იყო რწმენის ფორმულირების მიღება, რომელსაც ნიკეის მრწამსს უწოდებენ. მისი მიზანი ქრისტეს ბუნების შესახებ დავის გარკვევით გადაწყვეტა იყო.
მრწამსი ადასტურებდა რწმენას ერთი ღმერთის, ყოვლისშემძლე მამისა და იესო ქრისტეს, ღვთის ძის მიმართ. მასში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა ქრისტეს შემდეგ აღწერას: იგი არის „შობილი და არა ქმნილი“ და მამასთან „ერთარსი“. ეს სიტყვები არიოზული პოზიციის წინააღმდეგ იყო მიმართული, რადგან უარყოფდა წარმოდგენას, რომ ძე ღმერთი ჩვეულებრივ ქმნილებათა მსგავსად არსებობის დასაწყისს ფლობდა.
ნიკეის მრწამსი ქრისტეს შესახებ რამდენიმე ძირითად მტკიცებას აერთიანებდა: იგი ღვთის ძეა, მამისგან არის შობილი, მისი მეშვეობით შეიქმნა ყოველივე და იგი ადამიანთა ხსნისთვის განკაცდა, ევნო, აღდგა და კვლავ მოვა ცოცხალთა და მკვდართა განსასჯელად. კრების მიერ მიღებული ტექსტი შედარებით მოკლე იყო, მაგრამ მისი თითოეული მნიშვნელოვანი ფორმულირება თეოლოგიური დავის ფონზე უნდა გავიგოთ.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ის, რომ 325 წელს მიღებული მრწამსი ზუსტად იგივე ტექსტი არ არის, რომელსაც დღეს ბევრი ქრისტიანული ეკლესია ლიტურგიაში წარმოთქვამს. თანამედროვე ეკლესიებში გავრცელებული ნიკეა-კონსტანტინოპოლის მრწამსი უფრო ვრცელი ფორმით არის ცნობილი და ტრადიციულად 381 წლის კონსტანტინოპოლის მეორე საეკლესიო კრებას უკავშირდება. მისი ტექსტისა და ჩამოყალიბების ისტორია სპეციალური კვლევის საგანია.
ეს განსხვავება მნიშვნელოვანია, რადგან ზოგჯერ 325 წლის კრებას მიაწერენ ყველა იმ დებულებას, რომელიც მოგვიანებით მრწამსში გაჩნდა. ისტორიული სიზუსტე მოითხოვს, რომ ნიკეის თავდაპირველი ტექსტი და შემდგომი განვითარება ერთმანეთისგან განვასხვაოთ.
რას ნიშნავს სიტყვა „ერთარსი“?
ნიკეის მრწამსის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი სიტყვაა ბერძნული ტერმინი homoousios, რომელიც ქართულად ჩვეულებრივ „ერთარსად“ ითარგმნება. იგი გამოხატავს აზრს, რომ ძე ღმერთი მამასთან ერთი და იმავე ღვთაებრივი არსებისაა და არა განსხვავებული, შექმნილი ბუნების მქონე არსება.
ამ სიტყვის არჩევა შემთხვევითი არ ყოფილა. არიუსის მოწინააღმდეგეებს სურდათ ისეთი ფორმულირება, რომელიც არ დაუშვებდა ქრისტეს მხოლოდ უმაღლეს ქმნილებად ან მამისგან არსებითად განსხვავებულ არსებად წარმოდგენას. „ერთარსის“ გამოყენებით კრებამ განსაზღვრა, რომ ძის ღვთაებრივი სტატუსი მამისას არ ჩამოუვარდება.
ტერმინი გარკვეულ სირთულეებსაც ქმნიდა. იმდროინდელ ქრისტიანებს შორის არსებობდა შიში, რომ ამგვარი ფორმულირება შეიძლება მამასა და ძეს შორის განსხვავების უარყოფად გაგებულიყო. სხვები კი ფიქრობდნენ, რომ მისი გამოყენება აუცილებელი იყო არიოზული სწავლების გასაქარწყლებლად. შედეგად, ერთი ტერმინი თეოლოგიური დავის მთავარ ნიშნად იქცა.
ნიკეის კრების შემდეგაც გაგრძელდა კამათი იმის შესახებ, თუ როგორ უნდა განემარტათ „ერთარსობა“ და როგორ უნდა გამოხატულიყო მამასა და ძეს შორის ერთიანობა და განსხვავება. ამ საკითხებზე მომდევნო ათწლეულებში მუშაობდნენ ისეთი თეოლოგები, როგორებიც იყვნენ ათანასე ალექსანდრიელი და კაპადოკიელი მამები — ბასილი დიდი, გრიგოლ ღვთისმეტყველი და გრიგოლ ნოსელი.
ამგვარად, ნიკეის კრებამ დავას მნიშვნელოვანი მიმართულება მისცა, მაგრამ ყველა თეოლოგიური საკითხი ერთ შეხვედრაზე საბოლოოდ არ გადაუწყვეტია. მრწამსის მიღება ხანგრძლივი მსჯელობის დასაწყისიც აღმოჩნდა, რომლის შედეგადაც ქრისტიანულმა ღვთისმეტყველებამ უფრო ზუსტად ჩამოაყალიბა თავისი ტერმინოლოგია.
რა ბედი ეწია არიუსს და მის მიმდევრებს?
ნიკეის კრების გადაწყვეტილება არიუსისთვის მძიმე შედეგების მომტანი აღმოჩნდა. კრებამ მისი სწავლება უარყო, ხოლო არიუსის მიერ წარმოდგენილი ზოგიერთი დებულება მრწამსის ბოლოს პირდაპირ დაგმო. მათ შორის იყო მოსაზრებები, რომ არსებობდა დრო, როდესაც ძე ღმერთი არ არსებობდა, ან რომ იგი არარსებულისგან შეიქმნა.
არიუსი და მისი ზოგიერთი მხარდამჭერი ეკლესიისგან განკვეთეს. იმპერატორმა კონსტანტინემ არიუსის გადასახლების გადაწყვეტილებაც მიიღო. თუმცა ამ მოვლენების შეფასებისას მნიშვნელოვანია, რომ საეკლესიო განკვეთა და იმპერიული სასჯელი ერთი და იგივე არ ყოფილა: პირველი ეკლესიურ სტატუსს ეხებოდა, მეორე კი სახელმწიფო ხელისუფლების ჩარევას წარმოადგენდა.
შეიძლება ვიფიქროთ, რომ კრების გადაწყვეტილების შემდეგ დავა დასრულდა, მაგრამ სინამდვილეში საპირისპირო მოხდა. არიოზული სწავლების სხვადასხვა ფორმა კვლავ გავრცელებული დარჩა, ხოლო ეპისკოპოსებსა და იმპერატორის კარზე გავლენიან პირებს შორის დაპირისპირება გაგრძელდა.
კონსტანტინეს დამოკიდებულებაც დროთა განმავლობაში შეიცვალა. მოგვიანებით მან არიუსის ეკლესიასთან შერიგების შესაძლებლობა განიხილა, თუმცა არიუსის ალექსანდრიაში დაბრუნება არ განხორციელდა. 336 წელს არიუსი კონსტანტინოპოლში გარდაიცვალა, ერთი წლით ადრე, სანამ თავად კონსტანტინე გარდაიცვლებოდა.
კრების შემდეგ განვითარებული მოვლენები აჩვენებს, რომ იმპერატორის მხარდაჭერით მიღებული გადაწყვეტილებაც კი ვერ უზრუნველყოფდა დაუყოვნებლივ რელიგიურ ერთიანობას. თეოლოგიური განსხვავებები ღრმად იყო ფესვგადგმული და მათ მოგვარებას ათწლეულები დასჭირდა.
გადაწყვიტა თუ არა ნიკეის კრებამ, რომელი წიგნები შესულიყო ბიბლიაში?
ნიკეის კრების შესახებ ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მტკიცებაა, თითქოს 325 წელს ეპისკოპოსებმა გადაწყვიტეს, რომელი წიგნები უნდა შესულიყო ბიბლიაში, ხოლო დანარჩენი ტექსტები შეგნებულად გაანადგურეს ან დამალეს. ეს წარმოდგენა პოპულარულ წიგნებსა და ფილმებშიც გვხვდება, თუმცა ისტორიული წყაროები მის დასადასტურებლად საკმარის საფუძველს არ გვაძლევს.
ნიკეის პირველი საეკლესიო კრების შემონახულ გადაწყვეტილებებში არ არსებობს მტკიცებულება, რომ კრებამ ბიბლიური წიგნების საბოლოო სია დაამტკიცა. მისი მთავარი თეოლოგიური საკითხი ქრისტესა და მამა ღმერთის ურთიერთობა იყო. კრებამ ასევე განიხილა აღდგომის დღესასწაულის აღნიშვნა და საეკლესიო წესრიგის სხვა საკითხები.
ბიბლიური კანონის ჩამოყალიბება ბევრად უფრო ხანგრძლივი ისტორიული პროცესი იყო. სხვადასხვა ქრისტიანული თემი წმინდა ტექსტებს კითხულობდა, აკოპირებდა და იყენებდა ღვთისმსახურებაში. თანდათან ყალიბდებოდა წარმოდგენა, რომელი წიგნები გამოხატავდა მოციქულთა რწმენას და რომელი უნდა მიეღოთ საყოველთაოდ.
ამ პროცესის მნიშვნელოვანი წყაროა ალექსანდრიის ეპისკოპოს ათანასეს 367 წლის სააღდგომო წერილი, რომელშიც ახალი აღთქმის 27 წიგნი ჩამოთვლილია იმავე შემადგენლობით, რომლითაც დღეს უმეტეს ქრისტიანულ ტრადიციაშია ცნობილი. თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა ქრისტიანულ თემში წიგნების შემადგენლობა ერთდროულად და ერთნაირად განისაზღვრა.
ძველი აღთქმის წიგნების შემადგენლობაშიც არსებობს განსხვავებები ქრისტიანულ ტრადიციებს შორის. მართლმადიდებლურ, კათოლიკურ და პროტესტანტულ ბიბლიებში ძველი აღთქმის წიგნების რაოდენობა და ზოგიერთი წიგნის სტატუსი ერთმანეთს სრულად არ ემთხვევა.
მაშ, რატომ უკავშირებენ ბიბლიის კანონს ნიკეის კრებას? ერთ-ერთი მიზეზი ის არის, რომ კრება ქრისტიანობის ისტორიაში გარდამტეხ მოვლენად იქცა. მას შემდეგ, რაც ეკლესიამ და იმპერიულმა ხელისუფლებამ უფრო მჭიდრო ურთიერთობა დაამყარეს, მოგვიანებით მომხდარი ცვლილებებიც ხშირად ამ პერიოდის ფართო ისტორიულ პროცესებს უკავშირდება. დროთა განმავლობაში ამ კავშირმა ზოგიერთ პოპულარულ მონათხრობში მცდარი წარმოდგენა წარმოშვა, თითქოს ყველა მნიშვნელოვანი ქრისტიანული გადაწყვეტილება სწორედ ნიკეაში მიიღეს.
ისტორიული ფაქტები უფრო საინტერესო სურათს გვთავაზობს: ქრისტიანული ბიბლიის ჩამოყალიბება არ ყოფილა ერთი საიდუმლო კრების ერთჯერადი გადაწყვეტილება. ეს იყო მრავალსაუკუნოვანი პროცესი, რომელშიც მონაწილეობდა თეოლოგიური მსჯელობა, ღვთისმსახურების პრაქტიკა, ხელნაწერების გავრცელება და სხვადასხვა ქრისტიანული თემის გამოცდილება.
კიდევ რა გადაწყდა ნიკეის კრებაზე?
მიუხედავად იმისა, რომ ქრისტეს ბუნების საკითხი კრების მთავარი თემა იყო, მონაწილეებს ეკლესიური ცხოვრების სხვა პრობლემებიც უნდა გადაეჭრათ.
ერთ-ერთი ასეთი საკითხი აღდგომის დღესასწაულის თარიღი იყო. იმდროინდელ ქრისტიანულ თემებში არსებობდა განსხვავებული პრაქტიკა. მცირე აზიის ზოგი ეკლესია აღდგომის აღნიშვნას ებრაული პასექის თარიღთან დაკავშირებული ტრადიციის მიხედვით გეგმავდა, კვირის დღის მიუხედავად, ხოლო სხვა ეკლესიები განსაკუთრებულ მნიშვნელობას კვირა დღეს ანიჭებდნენ.
კრების მიზანი იყო, რომ ქრისტიანულ თემებს აღდგომის აღნიშვნის უფრო შეთანხმებული წესი ჰქონოდათ. თუმცა პოპულარული აღწერები ზოგჯერ ზედმეტად ზუსტად წარმოაჩენს იმას, რაც ისტორიულ წყაროებში ბოლომდე დეტალურად არ არის შემონახული. ამიტომ უფრო ფრთხილი იქნება, თუ ვიტყვით, რომ ნიკეის კრებამ ხელი შეუწყო საერთო პრაქტიკის დამკვიდრებას, ვიდრე ვამტკიცებთ, თითქოს ყველა თანამედროვე კალენდარული წესი იქ ერთბაშად და სრულად განისაზღვრა.
კრებამ ასევე მიიღო საეკლესიო წესების კრებული, რომელიც ტრადიციულად 20 კანონს მოიცავს. ეს წესები ეხებოდა ეკლესიის ორგანიზებას, ეპისკოპოსების დანიშვნას, საეკლესიო დისციპლინას და ადგილობრივ ეკლესიებს შორის ურთიერთობას.
მაგალითად, ერთ-ერთი კანონი ეპისკოპოსის ხელდასხმისას რამდენიმე ეპისკოპოსის მონაწილეობას ითვალისწინებდა. სხვა წესები შეეხებოდა საეკლესიო სასამართლოებსა და სასულიერო პირების მდგომარეობას. ამგვარი გადაწყვეტილებები აჩვენებს, რომ კრება მხოლოდ თეოლოგიურ დებატებს არ ემსახურებოდა — იგი ცდილობდა ეკლესიის ყოველდღიური მართვის საკითხებიც მოეგვარებინა.
განიხილეს სხვადასხვა რეგიონში არსებული საეკლესიო დაპირისპირებებიც. ამ პრობლემების ნაწილი დაკავშირებული იყო იმასთან, თუ როგორ უნდა მოქცეოდნენ დევნის დროს სარწმუნოებაზე უარის მთქმელებს ან როგორ უნდა აღედგინათ ეკლესიური ერთობა განხეთქილების შემდეგ.
ამრიგად, ნიკეის კრების მნიშვნელობა რამდენიმე მიმართულებით გამოიხატა: მან განსაზღვრა ქრისტეს ბუნების შესახებ ოფიციალური პოზიცია, ხელი შეუწყო საერთო საეკლესიო პრაქტიკის განვითარებას და ეკლესიის მართვის ზოგიერთი წესი ჩამოაყალიბა.
რატომ არ დასრულებულა დაპირისპირება კრების შემდეგ?
ნიკეის კრების გადაწყვეტილებებმა ეკლესიის ისტორიაში მნიშვნელოვანი კვალი დატოვა, მაგრამ მათი მიღება არ ნიშნავდა, რომ ყველა ქრისტიანი მაშინვე დაეთანხმა მრწამსს. მომდევნო ათწლეულებში იმპერიის სხვადასხვა ნაწილში კვლავ მიმდინარეობდა დავა, ხოლო იმპერატორები ზოგჯერ განსხვავებულ საეკლესიო ჯგუფებს უჭერდნენ მხარს.
კონსტანტინეს გარდაცვალების შემდეგ ვითარება კიდევ უფრო გართულდა. მისმა მემკვიდრეებმა სხვადასხვა პერიოდში განსხვავებული რელიგიური პოზიციები დაიკავეს. ზოგიერთმა მმართველმა მხარი დაუჭირა ნიკეის ფორმულირების მოწინააღმდეგე ეპისკოპოსებს, რამაც ნიკეის მომხრეებს პოლიტიკური და საეკლესიო სირთულეები შეუქმნა.
ათანასე ალექსანდრიელი რამდენჯერმე გადაასახლეს და მისი საეკლესიო საქმიანობა არაერთხელ შეიზღუდა. მიუხედავად ამისა, იგი ნიკეის მრწამსის ერთ-ერთ ყველაზე აქტიურ დამცველად დარჩა. მისმა ნაწერებმა მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა იმაში, რომ კრების მიერ მიღებული ფორმულირება მომდევნო თაობებისთვის შენარჩუნებულიყო და უფრო ღრმად განმარტებულიყო.
დროთა განმავლობაში ქრისტიანმა თეოლოგებმა უფრო ზუსტად განავითარეს ტერმინები, რომლებიც მამასა და ძეს შორის ურთიერთობას აღწერდა. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა კაპადოკიელ მამებს, რომლებმაც IV საუკუნის მეორე ნახევარში ხელი შეუწყვეს სამების შესახებ მოძღვრების ჩამოყალიბებას. მათ ნაშრომებში უფრო მკაფიოდ გაიმიჯნა ერთი ღვთაებრივი არსებისა და სამი პირის ცნებები.
381 წელს კონსტანტინოპოლში გამართულმა მეორე მსოფლიო საეკლესიო კრებამ ნიკეის რწმენა კიდევ ერთხელ დაადასტურა და სამების შესახებ მოძღვრების განვითარებაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა. სწორედ ამიტომ თანამედროვე ქრისტიანობაში გავრცელებული მრწამსი ხშირად ნიკეა-კონსტანტინოპოლის მრწამსად მოიხსენიება.
ნიკეის კრების ისტორია გვიჩვენებს, რომ რელიგიური მოძღვრების ჩამოყალიბება ხშირად ხანგრძლივი პროცესია. ერთი კრება შეიძლება გადამწყვეტი ეტაპი იყოს, მაგრამ მისი გადაწყვეტილებების განმარტებასა და მიღებას ახალი თაობების მუშაობა, კამათი და ისტორიული ცვლილებები სჭირდება.
ნიკეის კრების ისტორიული მნიშვნელობა
ნიკეის პირველმა საეკლესიო კრებამ ქრისტიანობის ისტორიაში ახალი ეტაპი შექმნა. იგი იყო პირველი მსოფლიო საეკლესიო კრება, რომელმაც იმპერიის სხვადასხვა რეგიონიდან ჩამოსული ეპისკოპოსები საერთო საკითხების განსახილველად გააერთიანა. მისი მნიშვნელობა მხოლოდ მიღებულ მრწამსში არ მდგომარეობს — კრებამ შეცვალა ურთიერთობა ეკლესიასა და სახელმწიფო ხელისუფლებას შორისაც.
ქრისტიანობის ადრეულ საუკუნეებში ეკლესიური საკითხები ძირითადად ადგილობრივ თემებსა და რეგიონულ კრებებზე განიხილებოდა. ნიკეამ კი აჩვენა, რომ იმპერატორის მხარდაჭერით შესაძლებელი იყო უფრო ფართო მასშტაბის შეხვედრის ორგანიზება და ისეთი გადაწყვეტილებების მიღება, რომლებიც მთელი ქრისტიანული სამყაროსთვის მნიშვნელოვან ორიენტირად იქცეოდა.
ამავე დროს, კრებამ ახალი კითხვებიც წარმოშვა: რა უფლებამოსილება ჰქონდა იმპერატორს რელიგიურ დავებში ჩარევისას? როგორ უნდა მიღწეულიყო ერთიანობა განსხვავებული თეოლოგიური შეხედულებების პირობებში? და რა ხდება მაშინ, როდესაც ეკლესიის გადაწყვეტილების შესრულებას პოლიტიკური ძალაუფლებაც ემსახურება?
ეს კითხვები მხოლოდ IV საუკუნეს არ ეკუთვნის. რელიგიისა და სახელმწიფოს ურთიერთობის, რწმენის თავისუფლებისა და დოქტრინული ერთიანობის საკითხები სხვადასხვა ეპოქაში კვლავ აქტუალური გახდა.
ნიკეის კრების მემკვიდრეობა დღესაც ცოცხალია. კათოლიკური, მართლმადიდებლური და მრავალი პროტესტანტული ეკლესია ნიკეის რწმენას ქრისტიანული მოძღვრების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს საფუძვლად მიიჩნევს. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ეკლესიებს შორის სხვა საკითხებზე მნიშვნელოვანი განსხვავებები არსებობს, ქრისტეს ღვთაებრიობის შესახებ ნიკეის ძირითადი ფორმულირება მათ საერთო მემკვიდრეობაში ცენტრალურ ადგილს იკავებს.
ამიტომ ნიკეის კრება მხოლოდ ძველი რელიგიური შეხვედრა არ ყოფილა. იგი იქცა მოვლენად, რომელმაც განსაზღვრა ქრისტიანული ღვთისმეტყველების შემდგომი განვითარება, ეკლესიის ორგანიზების პრაქტიკა და რელიგიის ადგილი რომის იმპერიის პოლიტიკურ ცხოვრებაში.
დასკვნა — ერთი კრება, რომელმაც ქრისტიანობის ისტორია შეცვალა
ნიკეის პირველი საეკლესიო კრება 325 წელს გაიმართა, მაგრამ მისი შედეგების გავლენა საუკუნეების განმავლობაში გაგრძელდა. კრების მონაწილეები ცდილობდნენ გადაეჭრათ ქრისტეს ბუნების შესახებ დავა, რომელიც ეკლესიის ერთიანობას საფრთხეს უქმნიდა. მათ მიიღეს მრწამსი, რომელშიც ქრისტე მამასთან ერთარსად არის აღიარებული, და ჩამოაყალიბეს საეკლესიო ცხოვრების მნიშვნელოვანი წესები.
თუმცა ისტორია გაცილებით რთული აღმოჩნდა, ვიდრე ერთი გადაწყვეტილების მიღება. კრების შემდეგ დაპირისპირება გაგრძელდა, არიუსის სწავლების სხვადასხვა ფორმა კვლავ არსებობდა, ხოლო ქრისტიანულმა თეოლოგიამ მომდევნო ათწლეულებში მნიშვნელოვანი განვითარება განიცადა. ნიკეის მრწამსის საბოლოო დამკვიდრებაში დიდი როლი ითამაშეს ათანასე ალექსანდრიელმა და სხვა თეოლოგებმა, ხოლო 381 წლის კონსტანტინოპოლის კრებამ ამ პროცესს ახალი ეტაპი შემატა.
ნიკეის კრების შესახებ ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი დასკვნა ის არის, რომ ისტორიული ფაქტები ხშირად უფრო საინტერესოა, ვიდრე მათ გარშემო გავრცელებული მითები. კრებას არ დაუმტკიცებია ბიბლიის წიგნების საბოლოო სია და არც მთელი ქრისტიანული მოძღვრება შეუქმნია ნულიდან. მან კონკრეტულ ისტორიულ ვითარებაში სცადა გადაეჭრა მწვავე თეოლოგიური დავა და დაეცვა ეკლესიის ერთიანობა.
სწორედ ამ მიზეზით ნიკეის კრება დღემდე რჩება ისტორიკოსების, თეოლოგებისა და რელიგიის მკვლევრების ყურადღების ცენტრში. იგი გვიჩვენებს, როგორ შეიძლება ერთი რთული თეოლოგიური კითხვა გადაიქცეს მოვლენად, რომელიც გავლენას ახდენს არა მხოლოდ რელიგიაზე, არამედ იმპერიის პოლიტიკაზე, კულტურასა და მომავალი საუკუნეების ისტორიაზეც.
გამოყენებული და რეკომენდებული წყაროები
სტატიის ფაქტობრივი საფუძვლის გასამყარებლად სასარგებლოა შემდეგი ისტორიული წყაროებისა და კვლევების გამოყენება:
- ნიკეის კრების დოკუმენტები — მრწამსი, კანონები და კრების შესახებ შემონახული წერილები. დოკუმენტების კრებული ინგლისურ ენაზე.
- ათანასე ალექსანდრიელი — ნიკეის კრებისა და არიოზული დაპირისპირების შესახებ მისი ნაშრომები.
- ევსები კესარიელი — კონსტანტინე დიდის ცხოვრება და IV საუკუნის ეკლესიის ისტორიის შესახებ ცნობები.
- Philip Schaff, History of the Christian Church, Volume III — ნიკეის კრებისა და ნიკეის შემდგომი პერიოდის ისტორიული მიმოხილვა. ნიკეის კრების თავი.
- Encyclopaedia Britannica — Council of Nicaea — კრების ისტორიული გარემოებებისა და გადაწყვეტილებების მიმოხილვა. ისტორიული ენციკლოპედიური სტატია.
სტატიაში ერთმანეთისგან გამიჯნულია კრების შესახებ ისტორიული ცნობები, ქრისტიანული რწმენის დებულებები და მოგვიანებით გავრცელებული მითები. სადავო დეტალებზე, განსაკუთრებით მონაწილეთა ზუსტ რაოდენობასა და კრების მიმდინარეობის ცალკეულ ეპიზოდებზე, საბოლოო მტკიცებების ნაცვლად გათვალისწინებულია ისტორიული წყაროების შეზღუდვები.
სტატიაში გამოყენებული ფოტოები აღებულია Wikimedia Commons-დან და წარმოადგენს საჯარო მასალას.
თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.
