რემბრანდტი — გენიოსის აღმასვლა და დაცემა
როდესაც რემბრანდტ ჰარმენს ვან რეინის ცხოვრებაზე ვფიქრობთ, თვალწინ პირველ რიგში მისი დიდებული ნახატები წარმოგვიდგება — ძლიერი შუქისა და ღრმა ჩრდილების კონტრასტი, ადამიანების გამომსახველი სახეები და ისეთი მზერა, თითქოს ტილოზე გამოსახული ადამიანმა რამდენიმე წამში რაღაც მნიშვნელოვანს უნდა გვითხრას. მაგრამ რემბრანდტის ცხოვრება თავადაც შეიძლებოდა მისი ერთ-ერთი ყველაზე დრამატული ნახატი ყოფილიყო. მან ძალიან ახალგაზრდა ასაკში მოიპოვა სახელი და სიმდიდრე, ამსტერდამის ელიტის საყვარელ მხატვრად იქცა, შეიძინა ძვირადღირებული სახლი და ხელოვნების უზარმაზარი კოლექცია შეაგროვა. შემდეგ კი თითქმის ყველაფერი დაკარგა. გარდაეცვალა ცოლი, დაკარგა შვილები, სასამართლო დავებში გაეხვა, გაკოტრდა და სიცოცხლის ბოლო წლებში ბევრად უფრო მოკრძალებულ პირობებში ცხოვრობდა. თუმცა ამ ყველაფრის ფონზე მისი ხელოვნება არ ჩამქრალა. პირიქით — ასაკთან, დანაკარგებთან და გაჭირვებასთან ერთად მისი ნახატები თითქოს უფრო ადამიანური გახდა.
რემბრანდტი 1606 წლის 15 ივლისს ლეიდენში დაიბადა, ათშვილიანი ოჯახის ერთ-ერთ უმცროს შვილად. მისი მამა მეწისქვილე იყო და ოჯახი იმ დროისთვის საკმაოდ შეძლებულად ითვლებოდა. საინტერესოა, რომ გვარი „ვან რეინი“ სწორედ მდინარე რაინის სახელიდან მომდინარეობს — ოჯახის სახლი მამის წისქვილთან იყო დაკავშირებული. მშობლებმა რემბრანდტს კარგი განათლება მისცეს და 1620 წელს ლეიდენის უნივერსიტეტშიც ჩარიცხეს, მაგრამ ახალგაზრდა კაცს მეცნიერებისა და აკადემიური კარიერის ნაცვლად ფუნჯი და საღებავები იზიდავდა. მან სწავლა მალე მიატოვა და მხატვრობას მიჰყვა. ჯერ იაკობ ვან სვანენბურგთან სწავლობდა, შემდეგ კი ამსტერდამში პიტერ ლასტმანის სახელოსნოში დაახლოებით ექვსი თვე გაატარა. სწორედ ლასტმანისგან მიიღო ის საფუძველი, რომელმაც რემბრანდტის ინტერესს ისტორიული და ბიბლიური სცენების მიმართ განსაკუთრებული მიმართულება მისცა.
ახალგაზრდა რემბრანდტი მხოლოდ ტექნიკის შესწავლით არ დაკმაყოფილებულა. მას თავიდანვე სურდა ისეთი სცენების შექმნა, რომლებშიც ადამიანები უბრალოდ პოზირებას კი არ ახერხებდნენ, არამედ თითქოს მოქმედებდნენ. ლეიდენში დაბრუნების შემდეგ მან საკუთარი სახელოსნო შექმნა და ძალიან მალე პირველი მოსწავლეებიც გამოუჩნდნენ. მისი ნიჭი გავლენიანმა ადამიანებმაც შეამჩნიეს. 1631 წელს რემბრანდტი ამსტერდამში გადავიდა და კარიერა თითქმის ელვის სისწრაფით განვითარდა. ქალაქი იმ დროისთვის ჰოლანდიის ერთ-ერთი უმდიდრესი ცენტრი იყო და წარმატებულ ვაჭრებსა და შეძლებულ მოქალაქეებს საკუთარი პორტრეტების შეკვეთა სურდათ. რემბრანდტმა კი მათ ისეთი რამ შესთავაზა, რასაც ყველა მხატვარი ვერ აკეთებდა — ადამიანის სახეში სოციალური სტატუსის მიღმა პიროვნების დანახვა. მალე ის ამსტერდამის ერთ-ერთ ყველაზე მოთხოვნად პორტრეტისტად იქცა.
მისი კარიერული აღმასვლა სასკია უილენბურგთან დაკავშირებულმა ურთიერთობამაც შეცვალა. სასკია შეძლებული და გავლენიანი ფრიზიული ოჯახის წარმომადგენელი იყო და ხელოვნების სამყაროსთანაც ახლო კავშირები ჰქონდა. რემბრანდტმა ის 1633 წელს დანიშნა და ერთი წლის შემდეგ ისინი დაქორწინდნენ. მათი ოჯახური ცხოვრება გარედან წარმატებული ადამიანის ცხოვრებას ჰგავდა, მაგრამ ბედნიერება დიდხანს არ გაგრძელებულა. მათ ოთხი შვილი შეეძინათ და პირველი სამი ჩვილობის ასაკში გარდაიცვალა. მხოლოდ მეოთხე შვილმა, ტიტუსმა შეძლო გადარჩენა. ეს დეტალი განსაკუთრებით მძიმეა, რადგან ტიტუსის დაბადებამდე რემბრანდტმა უკვე სამი შვილის სიკვდილი გადაიტანა. სასკია 1642 წელს, ხანგრძლივი ავადმყოფობის შემდეგ გარდაიცვალა — იმავე წელს, როდესაც რემბრანდტმა „ღამის გუშაგი“ დაასრულა.
„ღამის გუშაგი“ რემბრანდტის კარიერის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ნამუშევარი გახდა. ერთი შეხედვით ეს უბრალოდ ამსტერდამის სამოქალაქო გვარდიის ჯგუფური პორტრეტია, მაგრამ რემბრანდტმა ტრადიციული ჯგუფური პორტრეტის წესები თითქმის თავდაყირა დააყენა. ადამიანები ერთ ხაზზე მშვიდად დგომის ნაცვლად მოძრაობენ, საუბრობენ, იარაღს ამზადებენ და სხვადასხვა მიმართულებით იყურებიან. სინათლე რამდენიმე ფიგურას გამოკვეთს, დანარჩენებს კი ჩრდილში ტოვებს. შედეგად ნახატი უფრო ისტორიულ სცენას ჰგავს, ვიდრე ოფიციალურ პორტრეტს. სწორედ ამიტომ მას რემბრანდტის კარიერის გარდამტეხ ნამუშევრად მიიჩნევენ.
მაგრამ ამ შედევრის შექმნის პერიოდი მხატვრის პირად ცხოვრებაში ტრაგიკული იყო. სასკიას სიკვდილის შემდეგ რემბრანდტი ახალგაზრდა შვილთან, ტიტუსთან ერთად დარჩა. მისი პირადი ცხოვრება შემდეგ წლებში კიდევ უფრო რთული გახდა. სასკიას შემდეგ რემბრანდტთან ცხოვრობდა ტიტუსის ძიძა გერტიე დირქსი. მათი ურთიერთობა ცუდად დასრულდა და საბოლოოდ საქმე სასამართლომდე მივიდა. დირქსმა რემბრანდტს ქორწინების დაპირების დარღვევასთან დაკავშირებით უჩივლა და დავა საკმაოდ მძიმე პროცესად გადაიქცა. მოგვიანებით იგი გამოსასწორებელ დაწესებულებაში მოათავსეს. რემბრანდტისა და დირქსის ურთიერთობის შესახებ ბევრი დეტალი დღესაც კამათის საგანია, მაგრამ ცნობილია, რომ ეს პერიოდი ორივესთვის მძიმე აღმოჩნდა.
ამის შემდეგ რემბრანდტის ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა ჰენდრიკიე სტოფელსმა. ისინი ერთად ცხოვრობდნენ და 1654 წელს ქალიშვილი, კორნელია შეეძინათ. თუმცა მათი ურთიერთობა საზოგადოებისთვის პრობლემური იყო, რადგან ისინი ოფიციალურად არ იყვნენ დაქორწინებული. ჰენდრიკიეს ეკლესიის საბჭოს წინაშე გამოცხადებაც კი მოუწია. იმდროინდელი საზოგადოებისთვის ასეთი ურთიერთობა სკანდალურად ითვლებოდა და რემბრანდტის რეპუტაციაზეც იმოქმედა. ამასთან, მისი ფინანსური პრობლემები უკვე სერიოზული ხდებოდა.
ფულის მიმართ რემბრანდტის დამოკიდებულება მის ბიოგრაფიაში ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო დეტალია. ის უბრალოდ ძვირადღირებული ცხოვრების მოყვარული ადამიანი არ ყოფილა. მას ჰქონდა თითქმის აკვიატებული ინტერესი ხელოვნების, იშვიათი ნივთების, ანტიკვარიატის, ტანსაცმლისა და სხვადასხვა საგნის მიმართ, რომლებიც საკუთარ ნამუშევრებში შეიძლებოდა გამოეყენებინა. მისი კოლექცია იმდენად მნიშვნელოვანი გახდა, რომ ფინანსური კრიზისის დროს სწორედ მისი გაყიდვა აღმოჩნდა საჭირო. რემბრანდტისთვის ეს ნივთები მხოლოდ ფუფუნება არ იყო — ისინი მისი შემოქმედებითი სამყაროს ნაწილი გახლდათ. თუმცა მისი სურვილი, მუდმივად შეეძინა ახალი ნივთები, და ძვირადღირებული სახლი, რომელიც 1639 წელს შეიძინა, საბოლოოდ მძიმე ფინანსურ ტვირთად იქცა. სახლის შესაძენად მან დიდი თანხა ისესხა და ეს ვალი მოგვიანებით მისი კრახის ერთ-ერთ მთავარ მიზეზად იქცა.
1650-იანი წლების შუაში რემბრანდტის ფინანსური მდგომარეობა უკვე კრიტიკული იყო. 1656 წელს მან გაკოტრება გამოაცხადა. მისი ქონება, სახლი, ხელოვნების ნიმუშები, ანტიკვარული ნივთები და სხვა საკუთრება კრედიტორების დასაკმაყოფილებლად გაიყიდა. აუქციონები 1657 და 1658 წლებში გაგრძელდა. ადამიანი, რომელსაც ოდესღაც ამსტერდამის ერთ-ერთ საუკეთესო მხატვრად მიიჩნევდნენ და რომელიც ძვირფას ნივთებს აგროვებდა, ახლა საკუთარი ცხოვრებით დაგროვილ სიმდიდრეს თვალწინ კარგავდა.
თუმცა სწორედ აქ იწყება რემბრანდტის ისტორიის ყველაზე საინტერესო ნაწილი. გაკოტრება მისი შემოქმედებითი დასასრულის დასაწყისი არ აღმოჩნდა. პირიქით, ცხოვრების ბოლო ათწლეულში მისი მხატვრობა კიდევ უფრო თამამი გახდა. ის ნაკლებად ზრუნავდა იმაზე, თუ რას ელოდნენ მისგან დამკვეთები და უფრო მეტად საკუთარ ხედვას მიჰყვებოდა. საღებავის ზედაპირზე დადების ტექნიკაც შეიცვალა. ზოგჯერ ის სქელ ფენებად იყენებდა საღებავს, ზოგჯერ ზედაპირს პირდაპირ ამუშავებდა, კაწრავდა ან ფუნჯის ნაცვლად სხვა ხელსაწყოს იყენებდა. მოგვიანებით კრიტიკოსები მის ასეთ მანერას დასცინოდნენ და ამბობდნენ, თითქოს საღებავს „ქვისმთლელის ნიჩბით“ ისვამდა, მაგრამ სწორედ ეს უხეში და თავისუფალი ტექნიკა გახდა მისი გვიანი პერიოდის ერთ-ერთი დამახასიათებელი ნიშანი.
რემბრანდტის გვიანი ხელოვნების გაგებაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს მის ავტოპორტრეტებს. მან საკუთარი სახე არაერთხელ დახატა და, ალბათ, არც ერთ სხვა დიდ მხატვარს არ გამოუყენებია საკუთარი თავი მოდელად ასეთი სიხშირით. ახალგაზრდობის ავტოპორტრეტებში ვხედავთ ამბიციურ ახალგაზრდა კაცს, რომელიც თითქოს საკუთარი მომავლის რწმენით არის სავსე. ასაკის მატებასთან ერთად კი მისი სახე იცვლება. ქრება ახალგაზრდული თავდაჯერება და ჩნდება ნაოჭები, დაღლილობა, ფიქრი და სიმძიმე. რემბრანდტი საკუთარ თავს არ ალამაზებს. მას თითქოს არ აინტერესებს, რას იფიქრებდა მაყურებელი მისი ასაკისა და გარეგნობის შესახებ. საკუთარ სახეს ის უბრალოდ რეალობად იღებს. რეიკსმუზეუმი(Rijksmuseum-ნიდერლანდების ხელოვნებისა და ისტორიის ეროვნული მუზეუმი ამსტერდამში.) აღნიშნავს, რომ ძალიან ცოტა მხატვარი იყენებდა საკუთარ სახეს მოდელად ისე ხშირად, როგორც რემბრანდტი.
ამ მხრივ რემბრანდტის ავტოპორტრეტები მხოლოდ ავტობიოგრაფიული ჩანაწერები არ არის. ისინი ადამიანის დაბერების ერთგვარ ქრონიკად იქცა. ჩვენ ვხედავთ არა მხოლოდ მხატვრის გარეგნობის ცვლილებას, არამედ იმასაც, თუ როგორ იცვლებოდა მისი დამოკიდებულება საკუთარი თავის მიმართ. ახალგაზრდა რემბრანდტი თითქოს საკუთარ თავს სამყაროს წარუდგენს; ასაკოვანი რემბრანდტი კი თითქოს საკუთარ თავთან საუბრობს. სწორედ ეს არის მისი ხელოვნების ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი თვისება — მას ადამიანის სახე არასოდეს აინტერესებდა მხოლოდ როგორც გარეგნობა.
მისი გვიანი პერიოდის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია „ებრაელი პატარძალი“, რომელიც დაახლოებით 1665–1669 წლებში შეიქმნა. ნახატზე გამოსახული წყვილი მშვიდად დგას, მაგრამ სცენაში თითქმის არაფერია ზედმეტი. კაცის ხელი ქალის მკერდთან ახლოს ჩერდება, ქალის სხეული მისკენ არის მიმართული და მათი ურთიერთობა რამდენიმე ფრთხილი ჟესტით არის გადმოცემული. აქ არ არის „ღამის გუშაგის“ ხმაური და მოძრაობა. ყველაფერი ჩუმია. მაგრამ სწორედ ამ სიმშვიდეში იქმნება სიახლოვის ძლიერი განცდა. ეს თითქოს მხატვრის გვიანი ცხოვრების გამოცდილების შესაბამისი ხელოვნებაა — ნაკლები თეატრალურობა და მეტი შინაგანი ემოცია. რეიკსმუზეუმი(Rijksmuseum) „ებრაელ პატარძალს“ რემბრანდტის გვიანი პერიოდის მნიშვნელოვან ნამუშევრად მიიჩნევს.
ამავე წლებში რემბრანდტი სულ უფრო მეტად შორდებოდა იმ მხატვრულ გემოვნებას, რომელიც ამსტერდამის ხელოვნების სამყაროში მოდური ხდებოდა. მისი სტილი ზედმეტად პიროვნული და თავისუფალი იყო. ზოგი დამკვეთი მის ნამუშევრებს მაინც აფასებდა, მაგრამ ის აღარ იყო იმ მდგომარეობაში, რომელშიც კარიერის დასაწყისში იმყოფებოდა. National Gallery of Art-ის მიხედვით, 1650-იანი წლების მეორე ნახევარში მის სახელოსნოში მოსწავლეების რაოდენობაც მკვეთრად შემცირდა, ხოლო 1660-იან წლებში მის ცნობილ მოსწავლეებს შორის მხოლოდ აარტ დე გელდერი არის დადასტურებული.
რემბრანდტის ფინანსური პრობლემები სიცოცხლის ბოლომდე გაგრძელდა. ერთ-ერთი ყველაზე მტკივნეული ეპიზოდი მისი უზარმაზარი კომპოზიციის, „კლავდიუს ცივილისის შეთქმულების“, ბედი აღმოჩნდა. მან ეს ნამუშევარი ამსტერდამის მერიისთვის შექმნა, მაგრამ ქალაქის ხელისუფლებამ საბოლოოდ კომპოზიცია უარყო. რემბრანდტს კვლავ დასჭირდა ფულის მოძიება და National Gallery of Art-ის მიხედვით, ფინანსური მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად მას სასკიას საფლავიც კი გაუყიდია. იმ კაცისთვის, რომელმაც წლების წინ ამსტერდამის მდიდრულ სახლში იცხოვრა, ეს მდგომარეობა სასტიკი ირონია იყო.
მაგრამ ყველაზე მძიმე დარტყმა ჯერ კიდევ წინ იყო. 1663 წელს ამსტერდამში ჭირმა იფეთქა და ჰენდრიკიე გარდაიცვალა. ხუთი წლის შემდეგ, 1668 წელს, რემბრანდტის ერთადერთი გადარჩენილი ვაჟი, ტიტუსიც გარდაიცვალა. ტიტუსი მხოლოდ 27 წლის იყო. მის სიკვდილამდე ცოტა ხნით ადრე იგი დაქორწინდა მაგდალენა ვან ლოზე, მაგრამ ახალგაზრდა კაცის სიცოცხლე მალე დასრულდა. რემბრანდტმა საკუთარი შვილის სიკვდილს მხოლოდ ერთი წელი გადააცილა.
რემბრანდტი 1669 წლის 4 ოქტომბერს გარდაიცვალა. მისი გარდაცვალების ზუსტი მიზეზი ცნობილი არ არის. მისი დაკრძალვა ვესტერკერკში შედარებით მოკრძალებული იყო და საფლავიც ნაქირავები იყო — ფაქტი, რომელიც კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რამდენად შორს აღმოჩნდა მისი ცხოვრების დასასრული იმ ფუფუნებისგან, რომელსაც ახალგაზრდობისა და წარმატების წლებში მიეჩვია.
მაგრამ რემბრანდტის სიკვდილის შემდეგ მისი ისტორია არ დასრულებულა. პირიქით, დროთა განმავლობაში მისი ნამუშევრების მნიშვნელობა კიდევ უფრო გაიზარდა. დღეს მისი ნახატები მსოფლიოს უდიდეს მუზეუმებში ინახება, ხოლო მისი სახელი დასავლური ხელოვნების ისტორიაში ისეთივე მყარად დგას, როგორც მისი ფიგურები „ღამის გუშაგში“.
რემბრანდტის განსაკუთრებულობა მხოლოდ სინათლისა და ჩრდილის ტექნიკაში არ უნდა ვეძებოთ. მისი მთავარი ძალა ადამიანში იყო. ის არ ცდილობდა მხოლოდ ლამაზი სახეების დახატვას. მას აინტერესებდა ასაკი, დაღლილობა, სიყვარული, დანაკარგი, სიღარიბე, სიამაყე და მარტოობა. შესაძლოა სწორედ ამიტომ მისი გვიანი ავტოპორტრეტი თანამედროვე მაყურებლისთვის ზოგჯერ უფრო ახლობელია, ვიდრე მისი ყველაზე ცნობილი ადრეული ნამუშევრები. ჩვენ მასში მხოლოდ XVII საუკუნის ჰოლანდიელ მხატვარს აღარ ვხედავთ. ვხედავთ ადამიანს, რომელმაც წარმატებას ეზიარა, ფულიც ჰქონდა, სიყვარული და ოჯახიც ჰქონდა, შემდეგ კი ბევრი რამ დაკარგა და მაინც განაგრძობდა მუშაობას.
რემბრანდტის ცხოვრების ყველაზე დიდი პარადოქსი სწორედ ეს არის: მან მატერიალურად თითქმის ყველაფერი დაკარგა, მაგრამ შემოქმედებითად სწორედ ამ პერიოდის ნამუშევრებში მიაღწია განსაკუთრებულ სიღრმეს. მისი სახლი გაიყიდა, კოლექცია დაიშალა, ახლობელი ადამიანები გარდაიცვალნენ და მისი სოციალური მდგომარეობა დაეცა, მაგრამ მის ტილოებზე ადამიანი უფრო ცოცხალი გახდა.
შესაძლოა ამიტომაც არ არის რემბრანდტის ისტორია უბრალოდ წარმატებული მხატვრის ბიოგრაფია. ეს არის ამბავი კაცზე, რომელმაც ახალგაზრდობაში საკუთარი სახელი შექმნა, შუა ასაკში საკუთარი სიმდიდრე დაკარგა და სიცოცხლის ბოლოს საკუთარი ხელოვნების ყველაზე პირად ფორმას მიაგნო. მისი ნახატებიდან დღესაც გვიყურებს არა მხოლოდ XVII საუკუნის ჰოლანდია, არამედ თავად ადამიანის ცხოვრება — თავისი გამარჯვებებით, შეცდომებით, სიყვარულით, დანაკარგებითა და დროის კვალით.
სტატიაში გამოყენებული ფოტოები აღებულია Wikimedia Commons-დან და წარმოადგენს საჯარო მასალას.
თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.
