შუმერები — ცივილიზაცია, რომელმაც ქალაქი, დამწერლობა და ისტორიის ახალი ეპოქა შექმნა
თუ კაცობრიობის ისტორიაში არსებობს ეპოქა, როდესაც ადამიანთა ცხოვრება რადიკალურად შეიცვალა, ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილი სწორედ ძველ სამხრეთ მესოპოტამიას ეკუთვნის. დაახლოებით ხუთი ათასი წლის წინ, მდინარეების — ტიგროსისა და ევფრატის — ქვემო დინებაში გაჩნდა ქალაქების ქსელი, განვითარდა რთული სახელმწიფოებრივი ორგანიზაცია, შეიქმნა დამწერლობის ერთ-ერთი უძველესი სისტემა და ჩამოყალიბდა კულტურა, რომელმაც ათასწლეულების განმავლობაში უდიდესი გავლენა მოახდინა ახლო აღმოსავლეთის ცივილიზაციებზე. ამ სამყაროს ჩვენ დღეს შუმერების სახელით ვიცნობთ.
შუმერები ცხოვრობდნენ სამხრეთ მესოპოტამიაში, დაახლოებით დღევანდელი ერაყის ტერიტორიაზე. მათი ცივილიზაციის ცენტრი განსაკუთრებით ნაყოფიერი იყო სოფლის მეურნეობისთვის, მაგრამ ამ მიწას ერთი დიდი პრობლემა ჰქონდა — ბუნებრივი პირობები მუდმივად მოითხოვდა წყლის კონტროლს. ტიგროსისა და ევფრატის წყალი სიცოცხლეს ქმნიდა, თუმცა მდინარეების სეზონური ადიდებები ყოველთვის პროგნოზირებადი არ იყო. სწორედ ამიტომ საჭირო გახდა არხების, დამბებისა და სარწყავი სისტემების განვითარება. სოფლის მეურნეობის პროდუქტიულობის ზრდამ კი ხელი შეუწყო მოსახლეობის მატებას, ხელობის სპეციალიზაციას, ვაჭრობასა და ქალაქების წარმოქმნას.
შუმერული ცივილიზაციის განსაკუთრებული მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობს, რომ აქ უკვე ძვ. წ. IV ათასწლეულის ბოლოს ვხედავთ ქალაქური ცხოვრების ისეთ მასშტაბს, რომელიც მანამდე იშვიათი იყო. განსაკუთრებით გამოირჩეოდა ურუქი — ქალაქი, რომელიც ძველი მესოპოტამიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ურბანულ ცენტრად იქცა. არქეოლოგიური მონაცემები მიუთითებს, რომ სწორედ ურუქის ზრდასთან იყო დაკავშირებული ადმინისტრაციული სისტემების, მასობრივი წარმოების, რელიგიური ინსტიტუტებისა და ადრეული დამწერლობის განვითარება.
ვინ იყვნენ შუმერები?
შუმერების წარმოშობა დღემდე ერთ-ერთი საინტერესო საკითხია. მათი ენა — შუმერული — განსხვავდებოდა რეგიონის სხვა მნიშვნელოვანი ენებისგან, მათ შორის აქადურისგან. იგი არ მიეკუთვნება სემიტურ ენათა ოჯახს და დღემდე არ არსებობს საყოველთაოდ მიღებული მტკიცებულება, რომელიც მას რომელიმე ცნობილ თანამედროვე ენობრივ ოჯახს დაუკავშირებდა. სწორედ ამიტომ შუმერული ხშირად კლასიფიცირდება როგორც იზოლირებული ენა.
ამასთან, უნდა გავმიჯნოთ თანამედროვე წარმოდგენა „შუმერ ხალხზე“ იმ რეალობისგან, რაც ძველ მესოპოტამიაში არსებობდა. სამხრეთ მესოპოტამიის მოსახლეობა ერთგვაროვანი არ ყოფილა. საუკუნეების განმავლობაში რეგიონში სხვადასხვა ხალხი ცხოვრობდა, ერთმანეთთან ვაჭრობდა, ომობდა, ქორწინდებოდა და კულტურულ გავლენას ახდენდა. მოგვიანებით აქადურმა ენამ ფართო გავრცელება მოიპოვა, თუმცა შუმერული საუკუნეების განმავლობაში კვლავ რჩებოდა ადმინისტრაციული, ლიტერატურული და რელიგიური ტექსტების მნიშვნელოვან ენად.
შუმერული, როგორც ყოველდღიური სალაპარაკო ენა, დაახლოებით ძვ. წ. II ათასწლეულის დასაწყისისთვის თანდათან გაქრა, მაგრამ მისი კულტურული სიცოცხლე გაცილებით დიდხანს გაგრძელდა. მოგვიანებით მცხოვრები მწიგნობრები შუმერულ ტექსტებს სწავლობდნენ, აკოპირებდნენ და რელიგიურ და ლიტერატურულ ტრადიციაში იყენებდნენ.
ქალაქები, რომლებმაც ისტორია შექმნეს
შუმერები ერთიანი ცენტრალიზებული სახელმწიფოს სახით ყოველთვის არ არსებობდნენ. მათი პოლიტიკური სამყარო ძირითადად შედგებოდა ერთმანეთთან კონკურირებად ქალაქ-სახელმწიფოებისგან.
მნიშვნელოვანი ცენტრები იყო ურუქი, ური, ლაგაში, ქიში, ნიფური, უმა, ერიდუ და სხვა ქალაქები. თითოეულ მათგანს ჰყავდა საკუთარი მმართველი, ღვთაებები, ტაძრები და პოლიტიკური ინტერესები. ერთი ქალაქის გაძლიერება ხშირად მეორის დასუსტებას ნიშნავდა.
ეს ქალაქები მხოლოდ საცხოვრებელი ადგილები არ იყო. ისინი წარმოადგენდნენ რთულ ეკონომიკურ და რელიგიურ ორგანიზმებს, სადაც არსებობდა ადმინისტრაცია, სასაწყობე სისტემა, ხელოსნური უბნები, ტაძრები, სასოფლო-სამეურნეო მიწები და სავაჭრო ქსელები.
განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა ტაძრებს. შუმერულ სამყაროში ტაძარი მხოლოდ რელიგიური შენობა არ ყოფილა — ის ეკონომიკური ძალაუფლების ცენტრიც იყო. ტაძრებს ეკუთვნოდა მიწები, მათ გარშემო მუშაობდნენ ხელოსნები და მუშები, იქ ინახებოდა მარცვლეული და სხვა რესურსები, ხოლო სპეციალური მოხელეები აღრიცხავდნენ შემოსავლებსა და განაწილებას.
სწორედ ამ ადმინისტრაციული საჭიროებიდან განვითარდა კაცობრიობის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ტექნოლოგია — დამწერლობა.
დამწერლობა — თავიდან არც ისტორიების დასაწერად შექმნილა
დღეს ხშირად გვგონია, რომ ადამიანმა დამწერლობა იმისთვის შექმნა, რომ ისტორიები, ლექსები ან საკუთარი აზრები ჩაეწერა. შუმერულ სამყაროში კი მისი პირველი გამოყენება ბევრად უფრო პრაქტიკული იყო.
დაახლოებით ძვ. წ. 3300 წლისთვის სამხრეთ მესოპოტამიაში უკვე არსებობდა ადრეული წერითი ნიშნები, რომლებიც ძირითადად ეკონომიკურ და ადმინისტრაციულ ინფორმაციას აღრიცხავდა. თიხის პატარა ფირფიტებზე იწერებოდა მარცვლეულის, საქონლისა და სხვა რესურსების რაოდენობები. ერთ-ერთი ცნობილი მაგალითი სწორედ ქერისა და სხვა მარცვლეულის განაწილებას ეხება.
ადრეული ნიშნები ხშირად გამოსახულებებს ჰგავდა. დროთა განმავლობაში ისინი უფრო აბსტრაქტული გახდა და ჩამოყალიბდა ის სისტემა, რომელსაც დღეს ლურსმულ დამწერლობას, ანუ კუნიფორმას ვუწოდებთ.
სახელწოდება „ლურსმული“ მომდინარეობს ნიშნების დამახასიათებელი სოლისებრი ფორმიდან. მწიგნობარი ჯერ კიდევ რბილ თიხაზე ლერწმისგან დამზადებული სპეციალური საწერი ხელსაწყოთი აჭერდა ნიშნებს, შემდეგ კი ფირფიტას აშრობდნენ ან გამოწვავდნენ. შედეგად მიღებული თიხის დოკუმენტები ათასობით წლის განმავლობაში შეიძლება შენარჩუნებულიყო.
ეს განსაკუთრებული შემთხვევაა კაცობრიობის ისტორიაში: ის, რაც თავდაპირველად უბრალო ადმინისტრაციული ჩანაწერი იყო, საბოლოოდ იქცა უზარმაზარ წერილობით ნიმუშებად, რომელშიც შემორჩა კანონები, ხელშეკრულებები, მეფეთა წარწერები, ლოცვები, მითები, ლექსები, სასწავლო ტექსტები, სამედიცინო ჩანაწერები და მათემატიკური ამოცანები.
ლურსმული დამწერლობა მხოლოდ შუმერებს არ გამოუყენებიათ. მოგვიანებით ის სხვადასხვა ხალხმა და ენამ გადაიღო და მისი გამოყენება ახლო აღმოსავლეთის უზარმაზარ ტერიტორიაზე გავრცელდა.
როგორ ცხოვრობდა ჩვეულებრივი შუმერი?
შუმერული ცივილიზაციის შესახებ ხშირად მეფეებსა და ღმერთებზე ვსაუბრობთ, მაგრამ ათასობით წლის წინანდელი საზოგადოების რეალური სახე მაშინ არის საინტერესო, როცა ჩვეულებრივი ადამიანის ცხოვრებას ვეცნობით.
მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი სოფლის მეურნეობასთან იყო დაკავშირებული. მოჰყავდათ ქერი, ხორბლის ზოგიერთი სახეობა, ფინიკი და სხვა კულტურები. მეცხოველეობასაც მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა.
ქერი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო. ის გამოიყენებოდა როგორც საკვები, ასევე ლუდის წარმოებისთვის. საინტერესოა, რომ ადრეული ლურსმული ტექსტების ნაწილი სწორედ საკვების, მარცვლეულისა და ლუდის რაციონების აღრიცხვას ეხებოდა.
ქალაქებში ცხოვრობდნენ მეთუნეები, მჭედლები, მშენებლები, მქსოველები, ვაჭრები და მწიგნობრები. საზოგადოება მკვეთრად იერარქიული იყო და ადამიანებს განსხვავებული უფლებები და შესაძლებლობები ჰქონდათ.
მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ ქალებიც. წყაროები გვიჩვენებს, რომ ქალები შეიძლებოდა ყოფილიყვნენ ქონების მფლობელები, მონაწილეობდნენ ეკონომიკურ საქმიანობაში და სხვადასხვა პროფესიულ თუ რელიგიურ სფეროში. თუმცა მათი მდგომარეობა ყველა პერიოდში და ყველა ქალაქში ერთნაირი არ ყოფილა.
შუმერული ღმერთების სამყარო
შუმერებისთვის სამყარო სავსე იყო ღვთაებებით. ისინი ბუნების ძალებს, ქალაქების ბედს, ომს, სიყვარულს, ნაყოფიერებასა და სხვა მოვლენებს უკავშირებდნენ.
ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ღვთაება იყო ინანა — ძლიერი ქალღმერთი, რომელიც მოგვიანებით აქადურ ტრადიციაში იშთართან გაიგივდა. მას უკავშირებდნენ სიყვარულს, სექსუალობას, ნაყოფიერებას, ომსა და სხვა ძალებს.
სხვა მნიშვნელოვანი ღვთაებები იყვნენ ანუ, ენლილი, ენქი და უტუ. სხვადასხვა ქალაქს თავისი განსაკუთრებული მფარველი ღმერთი ჰყავდა.
შუმერული რელიგიის ერთ-ერთი საინტერესო თავისებურება იყო ის, რომ ქალაქისა და მისი მთავარი ღვთაების ურთიერთობა პოლიტიკური სისტემის ნაწილსაც წარმოადგენდა. მეფე მხოლოდ სამხედრო ლიდერი არ იყო — მას ხშირად ღვთაებრივ წესრიგთან დაკავშირებულ მმართველად წარმოადგენდნენ.
ზიგურატები — კიბე ცისკენ?
შუმერული ქალაქების ნაგებობებიდან ყველაზე შთამბეჭდავი ზიგურატები იყო.
ზიგურატი საფეხუროვანი, მასიური ტაძრის კომპლექსი იყო, რომელიც ქალაქის არქიტექტურულ ლანდშაფტზე დომინირებდა. მისი მიზანი უბრალოდ „ცაში ასვლა“ არ ყოფილა თანამედროვე ფანტასტიკური გაგებით. იგი რელიგიური და პოლიტიკური ძალაუფლების სიმბოლოს წარმოადგენდა.
ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი იყო ურის ზიგურატი, რომლის მშენებლობასა და განახლებას სხვადასხვა მმართველის სახელი უკავშირდება. ურის მესამე დინასტიის დროს ქალაქი კვლავ დიდი პოლიტიკური და ეკონომიკური ცენტრი გახდა. ბრიტანეთის მუზეუმის კოლექციაში დაცულია ურის ზიგურატთან დაკავშირებული ურ-ნამუს პერიოდის აგურიც, რომელზეც მეფის სახელთან დაკავშირებული ლურსმული წარწერაა.
ზიგურატები არ ყოფილა ცალკე მდგომი „ცათამბჯენები“. ისინი უფრო დიდი ტაძრული კომპლექსების ნაწილი იყო, რომელშიც რელიგიური და ადმინისტრაციული ფუნქციები ერთიანდებოდა.
მეფეები და მუდმივი ომები
შუმერული ქალაქ-სახელმწიფოები ერთმანეთთან ხშირად იბრძოდნენ. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო მიწისა და სარწყავი არხების კონტროლი.
ერთი შეხედვით უბრალო არხს შეიძლება უდიდესი პოლიტიკური მნიშვნელობა ჰქონოდა. წყლის მიმართულების შეცვლას შეეძლო მთელი სასოფლო-სამეურნეო სისტემის დაზიანება ან მოწინააღმდეგე ქალაქის გაძლიერება. ამიტომ მიწისა და წყლის კონტროლი ხშირად სამხედრო დაპირისპირების მიზეზი ხდებოდა.
ამის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მაგალითია ლაგაშისა და უმას დაპირისპირება. ადრეული მესოპოტამიური წარწერები გვაძლევს ინფორმაციას მიწის, საზღვრებისა და ომების შესახებ.
შუმერული მმართველები ხშირად საკუთარ გამარჯვებებს ქვის სტელებზე ან სხვა ნივთებზე ასახავდნენ. ასეთი დოკუმენტები თანამედროვე ისტორიკოსებისთვის ფასდაუდებელია, თუმცა მათში ერთი სიფრთხილეა საჭირო: სამეფო წარწერები ხშირად გამარჯვებულის თვალით არის დაწერილი.
გილგამეში — ისტორიული მეფე თუ ლეგენდარული გმირი?
შუმერების სამყაროდან ჩვენამდე მოღწეული ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი სახელია გილგამეში.
გილგამეში უკავშირდება ურუქს და, სავარაუდოდ, მას შეიძლება ჰქონოდა რეალური ისტორიული საფუძველი. თუმცა მოგვიანებით მისი ცხოვრება მითოლოგიურმა და ლიტერატურულმა ტრადიციამ მნიშვნელოვნად გარდაქმნა.
გილგამეშის შესახებ თავდაპირველად არსებობდა ცალკეული შუმერული მოთხრობები, რომლებიც მოგვიანებით აქადურ ენაზე ითარგმნა და უფრო დიდი ეპიკური ნაწარმოების ნაწილად იქცა. საბოლოოდ ჩამოყალიბდა ის, რასაც დღეს „გილგამეშის ეპოსს“ ვუწოდებთ.
ეპოსის ცენტრალური თემაა გილგამეშისა და ენქიდუს მეგობრობა. ენქიდუ თავდაპირველად ველურ სამყაროსთან დაკავშირებული ადამიანია, რომელიც გილგამეშის თანამგზავრი და მეგობარი ხდება. მათი თავგადასავლები საბოლოოდ ტრაგედიამდე მიდის — ენქიდუს სიკვდილი გილგამეშს სიკვდილისა და ადამიანური არსებობის მნიშვნელობაზე დააფიქრებს.
შემდეგ იწყება მისი ძიება უკვდავებისკენ.
ეს განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან ათასობით წლის წინ დაწერილ ტექსტში უკვე გვხვდება კითხვა, რომელიც თანამედროვე ადამიანისთვისაც ნაცნობია: შეიძლება ადამიანმა სიკვდილს თავი დააღწიოს?
გილგამეშის მცდელობა საბოლოოდ წარუმატებელია. სწორედ ამით ხდება ეპოსი უფრო მეტად ადამიანის ისტორიად, ვიდრე უბრალოდ გმირული თავგადასავალი.
წარღვნა — გილგამეშამდე?
შუმერულ და შემდგომ მესოპოტამიურ ტექსტებში ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი თემაა დიდი წარღვნა.
მესოპოტამიურ ლიტერატურაში გვხვდება გადმოცემები, რომლებშიც ღმერთები ადამიანთა სამყაროს წარღვნით ანადგურებენ, ხოლო ერთ ადამიანს გადარჩენის საშუალება ეძლევა.
მოგვიანებით ეს სიუჟეტი აქადურ ლიტერატურაშიც გვხვდება და „გილგამეშის ეპოსის“ ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ნაწილად იქცა. ბრიტანეთის მუზეუმში დაცულია ე.წ. „წარღვნის ტაბულა“, რომელიც გილგამეშის ეპოსის აქადურ ვერსიას შეიცავს.
ეს მსგავსება მოგვიანებით ბიბლიურ ნოეს ისტორიასთან უამრავი დისკუსიის მიზეზი გახდა. თუმცა ისტორიკოსები და ფილოლოგები მსგავსებას ავტომატურად ერთ კონკრეტულ წყაროდან პირდაპირ გადმოღებად არ განიხილავენ. ძველი ახლო აღმოსავლეთის ლიტერატურულ ტრადიციებში წარღვნის მოტივი სხვადასხვა ფორმით არსებობდა და მისი განვითარების ისტორია რთულია.
მათემატიკა და დროის დათვლა
შუმერებისა და მათი მემკვიდრე მესოპოტამიური კულტურების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მემკვიდრეობა მათემატიკური აზროვნების განვითარებაა.
მესოპოტამიაში ფართოდ გამოიყენებოდა 60-ზე დაფუძნებული რიცხვითი სისტემა, რომლის გავლენის კვალიც დღემდე ჩანს.
რატომ გვაქვს საათში 60 წუთი? რატომ იყოფა წუთი 60 წამად? რატომ არის წრეში 360 გრადუსი?
ეს თანამედროვე სისტემები პირდაპირ ერთ კონკრეტულ შუმერულ დოკუმენტზე ვერ დაიყვანება, რადგან ათასწლეულების განმავლობაში მათემატიკური ტრადიციები ვითარდებოდა, განსაკუთრებით აქადურ და ბაბილონურ ეპოქებში. მაგრამ ამ სისტემის ფესვები ძველ მესოპოტამიურ მათემატიკურ ტრადიციებშია.
შუმერული და შემდგომი მესოპოტამიური კულტურა ასევე გამოირჩეოდა ასტრონომიული დაკვირვებებითა და კალენდარული გამოთვლებით. მოგვიანებით ბაბილონელებმა ეს ცოდნა კიდევ უფრო განავითარეს.
ვაჭრობა შორეულ ქვეყნებთან
შუმერული ქალაქები იზოლირებულად არ ცხოვრობდნენ.
სამხრეთ მესოპოტამიას ბევრი მნიშვნელოვანი ბუნებრივი რესურსი აკლდა — განსაკუთრებით ხარისხიანი ხე-ტყე, ქვის ზოგიერთი სახეობა და ლითონები. ამიტომ შუმერებს ვაჭრობა სჭირდებოდათ.
მათი სავაჭრო ქსელები სხვადასხვა მიმართულებით ვრცელდებოდა. ისინი დაკავშირებული იყვნენ ირანის პლატოსთან, სპარსეთის ყურის რეგიონთან, ანატოლიისა და ლევანტის სხვადასხვა ტერიტორიებთან.
ეს ნიშნავს, რომ შუმერული ქალაქები მხოლოდ ადგილობრივი კულტურის ცენტრები კი არა, ფართო საერთაშორისო სავაჭრო სამყაროს ნაწილიც იყო.
შუმერული სამართალი და სოციალური წესრიგი
შუმერების საზოგადოებაში არსებობდა კონტრაქტები, ქონებრივი შეთანხმებები, ვალის აღრიცხვა, ქირაობა და სხვადასხვა ტიპის სამართლებრივი დოკუმენტები.
მნიშვნელოვანია იმის გახსენება, რომ ცნობილი ჰამურაბის კანონები შუმერული არ არის — ისინი ბევრად მოგვიანებით, ძვ. წ. II ათასწლეულში ბაბილონურ სამყაროს ეკუთვნის. თუმცა ჰამურაბის ეპოქამდე დიდი ხნით ადრე მესოპოტამიაში უკვე არსებობდა სამართლებრივი და ადმინისტრაციული ტექსტების ხანგრძლივი ტრადიცია.
შუმერული ქალაქების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მმართველი იყო ურ-ნამუ, რომელსაც უკავშირებენ ერთ-ერთ უძველეს ცნობილ სამართლებრივ კრებულს. მისი პერიოდი ურის მესამე დინასტიის ეპოქას მიეკუთვნება.
სკოლა და მწიგნობრები
დამწერლობის განვითარებასთან ერთად გაჩნდა პროფესია, რომელიც შეიძლება ძველი სამყაროს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან პროფესიად მივიჩნიოთ — მწიგნობარი.
მწიგნობარი უბრალოდ „მწერალი“ არ იყო. მას უნდა სცოდნოდა რთული ნიშნების სისტემა, სიტყვები, ადმინისტრაციული ფორმულები და ხშირად მათემატიკური გამოთვლებიც.
არსებობდა სასწავლო ტექსტები, სადაც მოსწავლეები ნიშნებსა და სიტყვებს იმეორებდნენ. ზოგიერთი ტექსტი საშუალებას გვაძლევს წარმოვიდგინოთ, როგორ სწავლობდა ახალგაზრდა ადამიანი ამ რთულ სისტემას.
საინტერესოა, რომ საუკუნეების შემდეგ, როდესაც შუმერული უკვე აღარ იყო ყოველდღიური სალაპარაკო ენა, მისი სწავლა მაინც გაგრძელდა. ეს დაახლოებით ჰგავს სიტუაციას, როდესაც ცოცხალი მეტყველებიდან გამქრალი ენა მაინც რჩება განათლებისა და რელიგიური ტრადიციის ენად.
შუმერების „დაკარგული“ ცივილიზაცია
შუმერები ერთ დღეს უბრალოდ არ გამქრალან.
მათი ისტორია რამდენიმე ათასწლეულის განმავლობაში მიმდინარე პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული ცვლილებების შედეგია. შუმერულ ქალაქებს ჯერ ერთმანეთთან უწევდათ ბრძოლა, შემდეგ რეგიონში გაძლიერდნენ აქადელები, მოგვიანებით სხვა სამეფოები და ხალხები.
აქადის მმართველმა სარგონმა ძვ. წ. III ათასწლეულში შექმნა დიდი სახელმწიფო, რომელმაც სამხრეთ მესოპოტამიის ქალაქებზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოიპოვა.
შემდეგ შუმერული ქალაქების ნაწილი კვლავ გაძლიერდა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო ურის მესამე დინასტია, რომლის დროსაც ცენტრალიზებულმა სახელმწიფომ სამხრეთ მესოპოტამიის დიდი ნაწილი გააერთიანა.
მაგრამ ეს სახელმწიფოებიც დროებითი აღმოჩნდა.
დროთა განმავლობაში რეგიონში პოლიტიკური ძალთა ბალანსი შეიცვალა. ამორეველთა გაძლიერებამ და სხვა მოვლენებმა შუმერული ქალაქების ძველი პოლიტიკური სისტემა საბოლოოდ შეცვალა.
შუმერული ენა თანდათან აღარ იყო ხალხის ყოველდღიური სალაპარაკო ენა, თუმცა მისი კულტურული სიცოცხლე გაგრძელდა.
ამიტომ უფრო სწორი იქნება ვთქვათ, რომ შუმერები კულტურულად გარდაიქმნენ, ვიდრე ის, რომ ისინი ერთ კონკრეტულ დღეს „გაქრნენ“.
რა დაგვიტოვეს შუმერებმა?
შუმერების მემკვიდრეობა გაცილებით ფართოა, ვიდრე მხოლოდ ლურსმული დამწერლობა.
მათთან დაკავშირებულია ადრეული ქალაქური ცივილიზაციის განვითარება, რთული ადმინისტრაცია, ტაძრული ეკონომიკა, წერილობითი აღრიცხვა, ლიტერატურული ტრადიციები, სამართლებრივი დოკუმენტები, მათემატიკური ცოდნა, რელიგიური მითოლოგია და სახელმწიფოებრივი ორგანიზაციის სხვადასხვა ფორმა.
მათი დამწერლობის ტრადიცია კი იმდენად სიცოცხლისუნარიანი აღმოჩნდა, რომ ლურსმული დამწერლობა შუმერების შემდეგაც ათასწლეულების განმავლობაში გამოიყენებოდა. მას იყენებდნენ სხვადასხვა ენაზე, სხვადასხვა სახელმწიფოში და სხვადასხვა ეპოქაში. ბრიტანეთის მუზეუმის მიხედვით, ლურსმული დამწერლობის გამოყენება სამ ათასწლეულზე მეტხანს გაგრძელდა.
ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია: შუმერული ცივილიზაცია აღარ არსებობდა იმ სახით, როგორც ძვ. წ. III ათასწლეულში, მაგრამ მისი გამოგონებები და იდეები ცხოვრებას განაგრძობდნენ.
ყველაზე დიდი საიდუმლო — როგორ გაჩნდა ყველაფერი?
შუმერების შესახებ ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო კითხვა დღემდე პასუხგაუცემელია: როგორ მივიდა ადამიანთა საზოგადოება ასეთ რთულ ქალაქურ ცივილიზაციამდე?
ჩვენ არ გვაქვს ერთი კონკრეტული პასუხი.
არქეოლოგიური მასალა გვიჩვენებს, რომ სამხრეთ მესოპოტამიაში ქალაქების ზრდა, სოფლის მეურნეობის ინტენსიფიკაცია, ადმინისტრაციული სისტემების განვითარება და დამწერლობის გაჩენა ერთმანეთთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული. თუმცა მეცნიერები კვლავ განიხილავენ, რა იყო ამ პროცესების მთავარი მამოძრავებელი ძალა.
განსაკუთრებით საინტერესოა ურუქის სწრაფი ზრდა ძვ. წ. IV ათასწლეულის მეორე ნახევარში. მეტროპოლიურ ცენტრად მისი ჩამოყალიბება ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ეტაპია ქალაქური ცივილიზაციის ისტორიაში.
ამიტომ შუმერების ისტორია არ არის მხოლოდ ისტორია „პირველი ხალხის შესახებ, რომელმაც დამწერლობა გამოიგონა“. ეს არის ისტორია იმ მომენტის შესახებ, როდესაც ადამიანთა საზოგადოებამ თანდათან შექმნა ისეთი ინსტიტუტები, რომლებიც დღესაც ნაცნობია — ქალაქი, სახელმწიფო ადმინისტრაცია, გადასახადების მსგავსი აღრიცხვა, პროფესიული სპეციალიზაცია, წერილობითი კონტრაქტი, სასწავლო სისტემა, რელიგიური ინსტიტუტი და სახელმწიფო ძალაუფლება.
შუმერები და თანამედროვე მითები
შუმერების გარშემო თანამედროვე სამყაროში უამრავი პოპულარული თეორია არსებობს. განსაკუთრებით გავრცელებულია მოსაზრებები, თითქოს მათი ღმერთები სინამდვილეში უცხოპლანეტელები იყვნენ, ან თითქოს შუმერებმა თანამედროვე მეცნიერების თითქმის ყველა მიღწევა უცნობი ცივილიზაციისგან მიიღეს.
ამ იდეებს ხშირად უკავშირებენ ე.წ. „ანუნაკებს“ და ძველ ტექსტებს, რომლებიც თითქოს კოსმოსიდან მოსულ არსებებზე მოგვითხრობს.
თუმცა აქ აუცილებელია მკაფიო განსხვავება ისტორიულ წყაროებსა და თანამედროვე ინტერპრეტაციებს შორის. შუმერულ ტექსტებში ანუნაკები მართლაც გვხვდებიან როგორც ღვთაებრივი სამყაროს ნაწილი, მაგრამ მათი თანამედროვე გაგებით „უცხოპლანეტელებად“ წარმოდგენა აკადემიურ ასირიოლოგიას არ წარმოადგენს.
შუმერული ტექსტების რეალური შესწავლა გაცილებით საინტერესოა, ვიდრე ეს თანამედროვე მითები. ჩვენ გვაქვს ათასობით ადმინისტრაციული ჩანაწერი, სამეფო წარწერა, ლიტერატურული ტექსტი და რელიგიური ჰიმნი, რომლებიც საშუალებას გვაძლევს დავინახოთ ძველი ადამიანების რეალური სამყარო — მათი შრომა, შიში, რწმენა, ვაჭრობა, სიყვარული, ომი და სიკვდილისადმი დამოკიდებულება.
რატომ არის შუმერების ისტორია დღესაც მნიშვნელოვანი?
შუმერების ისტორია მნიშვნელოვანია არა იმიტომ, რომ ისინი იყვნენ „იდუმალი უძველესი ხალხი“, არამედ იმიტომ, რომ მათი სამყაროდან ჩვენამდე მოღწეული წყაროები გვიჩვენებს ცივილიზაციის ჩამოყალიბების ერთ-ერთ ყველაზე ადრეულ ეტაპს.
თიხის პატარა ფირფიტაზე შეიძლება ეწეროს მხოლოდ რამდენიმე სიტყვა და რამდენიმე რიცხვი — რამდენი ტომარა ქერი გაიცა, ვის გადაეცა, რამდენი მუშა მუშაობდა კონკრეტულ ადგილზე. ერთი შეხედვით ეს შეიძლება უმნიშვნელო ჩანაწერი იყოს. მაგრამ სწორედ ასეთი პატარა დოკუმენტებისგან ვიგებთ, როგორ მუშაობდა მსოფლიოს ერთ-ერთი უძველესი ქალაქური საზოგადოება.
შემდეგ ამავე კულტურიდან მოდის გილგამეშის ამბავი, ინანას ჰიმნები, მეფეთა წარწერები, ტაძრების არქიტექტურა და ადამიანთა ყოველდღიური ცხოვრების უამრავი დეტალი.
შუმერებმა არ შეეძლოთ ცოდნოდათ, რომ მათი თიხის ფირფიტები ათასობით წლის შემდეგ ადამიანებს საკუთარ ისტორიას მოუყვებოდა.
მაგრამ სწორედ ეს მოხდა.
დღეს, როდესაც არქეოლოგები და ენათმეცნიერები ძველ ლურსმულ ტექსტებს კითხულობენ, ისინი მხოლოდ მკვდარი ცივილიზაციის ნაშთებს კი არ სწავლობენ. ისინი ეძებენ პასუხს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვაზე კაცობრიობის ისტორიაში — როგორ გადავიდა ადამიანი პატარა სოფლების სამყაროდან ქალაქების, სახელმწიფოებისა და წერილობითი ცივილიზაციის ეპოქაში?
და ამ კითხვაზე პასუხის ძიებისას გზა თითქმის ყოველთვის სამხრეთ მესოპოტამიის თიხიან ველებზე, ტიგროსსა და ევფრატს შორის, შუმერების ქალაქებთან მიდის.
სტატიაში გამოყენებული ფოტოები აღებულია Wikimedia Commons-დან და წარმოადგენს საჯარო მასალას.
თუ სტატია თქვენთვის საინტერესო იყო, გაუზიარეთ მეგობრებს და დატოვეთ კომენტარი.
